Roma Hukukunda Munzam Davaların (Actiones Adiecticiae Qualitatis) Kronolojik Olarak Önceliği Meselesi

Abstract

Roma hukukunda munzam davalar, pater familias’ın kendisine tabi olanların üçüncü kişilerle yaptıkları hukuki işlemlerden dolayı sorumluluklarının ek olarak düzenlendiği özel dava türleridir. Söz konusu davalar, kölelerinin veya aile evlatlarının yaptığı işlemlerden menfaat elde eden pater familias’ın, bu işlemlerden doğan yükümlülüklerden de sorumlu tutulması gerektiği esasına dayanarak aequitas’ın sağlanmasını hedefleyen praetor faaliyetleri sonucu hukuk hayatına girmişlerdir. Bunlar, M.Ö. III. yüzyılda ticari faaliyetlerin canlanmasıyla kendini göstermeye başlayan doğrudan temsile duyulan artan ihtiyaca Roma hukukunun ve toplumunun kendi düşünce yapısı içerisinde verdiği bir yanıtı temsil etmektedir. Dolayısıyla söz konusu davalar doğrudan temsil kurumunun hukuken gelişmediği bir dönemde işlev görmüş ve kişinin başkasının hukuki işlemlerinden sorumlu tutulmasını kabul etmeyen Roma hukuku için ihtiyaçları karşılamaya yarayan bir çıkış noktası olmuşlardır. İşte söz konusu bu davaların hukuk hayatına hangi sırayla tanıtılmış olduklarına yönelik doktrindeki yaklaşımlar değerlendirildiğinde birbirinden farklı kronolojik sıralamalara rastlanmaktadır. Her ne kadar teklif edilen sıralamaların hiçbiri birbiriyle aynı olmasa da sıralamaya başlanan davalar yönüyle bir gruplama yapıldığında genel olarak üç farklı eğilime rastlanmaktadır. Buna göre ilk bakış açısından hareket eden Romanistler; diğer munzam davaların actio quod iussu'da somutlaşan hukuki düşünce üzerine inşa edildiği ve sui iuris kişilerin fiillerinden doğan sorumluluğun daha ileri bir aşamayı yansıttığı varsayımlarından hareketle, en eski munzam davanın actio quod iussu olduğunu kabul etmişlerdir. Öte yandan ikinci görüş taraftarları olarak gruplandırdığımız Romanistler ise temsil ihtiyacının ilk olarak deniz ticaretinde tezahür etmiş olduğundan hareket ederek actio exercitoria’yı birinci sıraya yerleştirmişlerdir. Üçüncü görüş çerçevesinde ise munzam davalarla karşılanan ihtiyaçlar, Roma aile yapısı ve aile babasının, sorumluluğunun kapsamı üzerindeki denetimi esas alınarak, en eski munzam davanın actio de peculio olduğu ileri sürülmüştür.

Keywords

• actiones adiecticiae qualitatis
• actio de peculio
• actio exercitoria
• doğrudan temsil
• iussum
• praepositio
• sınırlı sorumluluk

The Issue of Chronological Priority of Actiones Adiecticiae Qualitatis in Roman Law

Abstract

In Roman law, actiones adiecticiae qualitatis refer to a special group of actions through which the liability of the pater familias was additionally established for the legal transactions conducted by his dependants with third parties. These actions emerged within the framework of praetorian activity aimed at establishing aequitas, based on the principle that a pater familias who derived benefits from the transactions of his slaves or sons should also bear responsibility for the obligations arising from them. They represent a uniquely Roman legal response to the growing need for direct representation, which began to manifest itself during the resurgence of commercial activity in the third century BCE. Since Roman law did not yet recognize the institution of direct representation at that time, these actions became a starting point to meet evolving economic and legal demands without departing from the foundational principle that one person could not be held liable for the legal acts of another. When examining doctrinal opinions regarding the chronological order in which these actions entered legal life, divergent views emerge. While the proposed sequences differ, three main positions can be identified based on which action is considered to have appeared first. According to the first view, actio quod iussu is regarded as the earliest form, on the grounds that it provided the conceptual basis for the subsequent development of other actions, and that liability for acts of sui iuris individuals reflects a more evolved legal stage. The second view places actio exercitoria at the forefront, citing the early emergence of representational needs in maritime commerce. Finally, within the framework of the third view, it is asserted that the actio de peculio was the earliest action, predicated upon the socio-economic needs addressed by these suits, the structure of the Roman family, and the pater familias’ control over the extent of his liability.

Keywords

• actiones adiecticiae qualitatis
• actio de peculio
• actio exercitoria
• direct representation
• iussum
• praepositio
• limited liability

References

1. Abatino B ve Dari‐Mattiacci G, ‘Agency Problems and Organizational Costs in Slave-Run Businesses’ (2011) Social Science Research Network 1-30. google scholar
2. Abatino B, Dari‐Mattiacci G ve Perotti EC, ‘Depersonalization of Business in Ancient Rome’ (2011) 31(2) Oxford Journal of Legal Studies 365-389. google scholar
3. Altop S, Roma Hukuku’nda Kölelik (Filiz Kitabevi 2002). google scholar
4. Arruñada B, ‘The Institutions of Roman Markets’ (2020) 2 Roman Law and Economics Oxford Studies in Roman Society and Law 1-39. google scholar
5. Aubert J-J, Business Managers in Ancient Rome: A Social and Economic Study of Institores, 200 B.C. - A.D. 250 (Brill 1994). google scholar
6. ——, ‘10. Dumtaxat de Peculio: What’s in a Peculium, or Establishing the Extent of the Principal’s Liability’, New Frontiers (Edinburgh University Press 2013). google scholar
7. Berger A, ‘Encyclopedic Dictionary of Roman Law’ (1953) 43(2) Transactions of the American Philosophical Society 333-809. google scholar
8. Bradley K, Slavery and Society at Rome (Cambridge University Press 1994). google scholar

9. Buckland WW, The Roman Law of Slavery: The Condition of the Slave in Private Law from Augustus to Justinian (1. Bası, Cambridge University Press 2010). google scholar
10. Buckland WW ve McNair AD, Roman Law and Common Law: A Comparison in Outline (Cambridge University Press 1952). google scholar
11. Burdese A, Manuale di diritto privato romano (Unione tipografico-editrice torinese 1964). google scholar
12. Chiusi TJ, ‘IV. Zum Zusammenspiel von Haftung und Organisation im römischen Handelsverkehr: Scientia, Voluntas und Peculium in D. 14,1,1,19-20’ (2007) 124 Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte. Romanistische Abteilung 94-112. google scholar
13. Conison A, ‘The Organization of Rome’s Wine Trade’ (Thesis, 2012). google scholar
14. Costa E, Le Azioni Exercitoria e Institoria nel Diritto Romano (L Battei 1891). google scholar
15. De Ligt L, ‘Legal History and Economic History: The Case of the Actiones Adiecticiae Qualitatis’ (1999) 67 Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis / Revue d’histoire du droit / The Legal History Review 205-226. google scholar
16. ——, ‘D. 15,1,1,1 and the Early History of the Actio Quod Iussu’, Viva Vox Iuris Romani (BRILL 2002). google scholar
17. del Granado JJ, ‘The Genius of Roman Law from a Law and Economics Perspective’ (2011) 13 San Diego International Law Journal 301-350. google scholar
18. di Marzo S, Roma Hukuku (Umur, Ziya tr, İstanbul Üniversitesi Yayınları, Sulhi Garan Matbaası 1959). google scholar
19. Fleckner AM, Antike Kapitalvereinigungen: ein Beitrag zu den konzeptionellen und historischen Grundlagen der Aktiengesellschaft (Böhlau Verlag 2010). google scholar
20. Földi A, ‘Remarks on the Legal Structure of Enterprises in Roman Law’ (1996) 43 Revue internationale des droits de Antiquité 179-212. google scholar
21. Grotkamp N, ‘Missbrauch Und Gebrauch Des Peculium’ (2005) 24 Münstersche Beiträge zur Antiken Handelsgeschichte 125-145. google scholar
22. Hamza G, ‘Zur Frage Der Gewillkürten Stellvertretung Im Klassischen Römischen Recht’ (1979) 21 Annales U Sci Budapestinensis Rolando Eotvos Nominatae 19-42. google scholar
23. Hawk BE, Law and Commerce in Pre-Industrial Societies (Brill Nijhoff 2016). google scholar
24. Honsell H, Römisches Recht (Springer Berlin Heidelberg 2010). google scholar
25. Johnston D, ‘Limiting Liability: Roman Law and the Civil Law Tradition’ (1995) 70 Chicago-Kent Law Review 1515-1538. google scholar
26. ——, Roman Law in Context (Cambridge University Press 1999). google scholar
27. Jörs P, Kunkel W ve Wenger L, Römisches Privatrecht: Auf Grund des Werkes von Paul Jörs (Springer Berlin Heidelberg 1949). google scholar
28. Karaaslan M, ‘Roma Hukukunda Peculium’ (Yüksek Lisans Tezi, Yaşar Üniversitesi 2017). google scholar
29. ——, ‘Peculium’un Roma Ekonomik Hayatındaki Rolü’ (2017) 19 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 2251-2269. google scholar
30. Karadeniz Çelebican Ö, Roma Hukuku, Tarihi, Kaynaklar, Genel Kavramlar, Kişiler Hukuku, Hakların Korunması (Yeni Medeni Kanun’a Uyarlanmış 17. Bası, Turhan Kitabevi 2014). google scholar
31. Karadeniz Ö, ‘Roma Hukukunda “Peculium” Müessesesi’ (1968) 25 Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 179-194. google scholar
32. Kaser M, Roman Private Law: A Translation by Rolf Dannenbring of ‘Römisches Privatrecht’ (6. Bası, Butterworths 1968). google scholar
33. ——, Das römische Privatrecht (C H Beck 1971). google scholar
34. Kayacan Y, Roma Hukukunda Kölenin Yönettiği Peculium Temelli İşletme: Negotiatio per Servos Communes (1. Bası, Filiz Kitabevi 2023). google scholar
35. Koschaker P ve Ayiter K, Modern Özel Hukuka Giriş Olarak Roma Özel Hukukunun Ana Hatları (Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Sevinç Matbaası 1977). google scholar
36. Küçük E, Roma Hukuku’nda Donatanın (Exercitor Navis’in) Actio Exercitoria’dan Doğan Sorumluluğu (1. Bası, Adalet Yayınevi 2007). google scholar
37. Lenel O, Das Edictum perpetuum: ein versuch zu seiner Wiederherstellung (Leipzig: Bernhard Tauchnitz 1927). google scholar
38. Malmendier U, ‘Law and Finance “at the Origin”’ (2009) 47 Journal of Economic Literature 1076-1108. google scholar
39. Mandry G, Das gemeine Familiengüterrecht mit Ausschluss des ehelichen Güterrechtes (Verlag der H Laupp’schen Buchhandlung 1876). google scholar
40. Micolier G, Pécule et Capacité Patrimoniale: Etude sur le pécule, dit profectice, depuis l’édit « de peculio » jusqu’à la fin de l’époque classique (Bosc et Riou 1932). google scholar
41. Miskic M, ‘Actiones Adiecticiae Qualitatis: Master’s Liability Based on Praepositio and Iussum’ (2017) 2017 Ius Romanum 523-537. google scholar
42. Özer Sarıtaş D, Roma Kişiler Hukuku Ders Notları (Dora Yayıncılık 2018). google scholar
43. Rado T, Roma Hukuku Dersleri Borçlar Hukuku (11. basıdan 17. (tıpkı) Bası, Filiz Kitabevi 2022). google scholar
44. Roth U, ‘“Peculium”, Freedom, Citizenship: Golden Triangle or Vicious Circle? An Act in Two Parts’ (2010) Bulletin of the Institute of Classical Studies. Supplement 91-120. google scholar
45. Sayın BY, Roma’da Köle ve Hukuku (1. Bası, XII Levha Yayınevi 2020). google scholar
46. Schulz F, History of Roman Legal Science (Oxford University Press 1946). google scholar
47. Söğütlü Ö, Roma Özel Hukuku (2. Bası, Seçkin 2021). google scholar
48. Solazzi S, L’età dell’"actio exercitoria" (Foro Italiano 1941). google scholar
49. Tahiroğlu B ve Erdoğmuş B, Roma Hukuku Dersleri, Tarihi Giriş- Hukuk Tarihi- Genel Kavramlar- Usul Hukuku (16. Bası, Der Yayınları 2022). google scholar
50. Temin P, The Roman Market Economy (Princeton University Press 2013). google scholar
51. Türkoğlu Özdemir G, ‘Roma Hukukunda Actio de Peculio’ (2005) 7 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 103-136. google scholar
52. Umur Z, Roma Hukuku Lügatı (Fakülteler Matbaası 1983). google scholar
53. ——, Roma Hukuku Ders Notları (3. Bası, Beta 2010). google scholar
54. Valiño E, ‘Las “Actiones Adiecticiae Qualitatis” y Sus Relaciones Básicas En Derecho Romano’ (1967) 37 Anuario de Historia del Derecho Español 339-436. google scholar
55. van den Bergh R, ‘He’s One Who Minds the Boss’s Business’ (2015) 21 Fundamina 359-371. google scholar
56. Wacke A, ‘VII. Die adjektizischen Klagen im Überblick: Erster Teil: Von der Reeder- und der Betriebsleiterklage zur direkten Stellvertretung’ (1994) 111 Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte: Romanistische Abteilung 280-362. google scholar
57. Wang Y, ‘Actiones adiecticiae qualitatis: responsabilità del pater familias per l’attività negoziale dei servi o fili o sottoposti’ (Tesi di Dottorato, Università degli Studi di Roma ‘Tor Vergata’ 2010). google scholar
58. Zimmermann R, The Law of Obligations: Roman Foundations of the Civilian Tradition (Oxford University Press 1996). google scholar