Tarihi dokuların biyofilik tasarım kriterlerine göre değerlendirilmesi: Safranbolu örneği

Year 2025, Volume: 5 Issue: 2, 447 - 466, 31.07.2025

Bahar Sultan Qurraie , Mustafa Haki Eraslan

https://doi.org/10.61112/jiens.1508225

Abstract

Günümüzde artan kentleşme ile insanlar, sadece salgın hastalıklar ve doğal felaketlerin etkisiyle değil, aynı zamanda iklim değişikliği, çevresel bozulma, hava kirliliği, psikolojik stres ve sağlıklı yaşam koşullarına duyulan ihtiyaç gibi faktörler nedeniyle de doğaya ve biyofilik prensiplerle tasarlanmış yaşam alanlarına olan ilgilerini artırmaktadır. Bu eğilim, modern şehirlerde yapılı çevrelerin doğayla daha bütünleşik ve sürdürülebilir mekânlara dönüşmesine yönelik talebi artırmaktadır. Biyofilik tasarım da insanların yaşadığı çevrelerde doğaya ait özelliklerin yer almasının istendiği bir anlayışı yansıtmaktadır. Biyofilik tasarımlarla beraber insanların yaşam kalitesinin artacağı ve doğaya uyumlu yaşam alanları ortaya konulabileceği düşünülmektedir. Modern dünyada yeni bir kavram olarak değerlendirilen biyofilik tasarımın, Osmanlı şehircilik yapısında mevcut olduğu ve günümüze ulaşan tarihi dokular üzerinden görülebildiği tespit edilmiştir. Araziye uygun yerleşim, mülkiyet haklarının gözetimi, yerel malzemelerin kullanımı, doğal habitatlar ile ortak bir yaşamın sürdürülmesi gibi etkenler Osmanlı yerleşimlerinde etkin bir biçimde var olmuştur. Safranbolu geleneksel kent dokusunun tipik bir Osmanlı kenti olduğu bilinmektedir. Bu bağlamda Safranbolu geleneksel dokularından Bağlar, Kıranköy ve Çarşı bölgeleri biyofilik tasarım kriterlerine göre değerlendirilmiş ve her dokunun farklı biyofilik tasarım kriterlerinde öne çıktığı görülmüştür. Çalışmada Safranbolu geleneksel dokularının biyofilik tasarım ilkelerine göre incelenmesi ile sürdürülebilir kent anlayışının eski yerleşimlerde var olduğu ortaya konulmuştur. Sonuçta Osmanlı şehircilik anlayışında doğayla etkin bir bağın olduğu ve biyofilik tasarım kriterlerine göre kentleşmenin gerçekleştiği görülmüştür.

Keywords

Biyofilik tasarım , Tarihi doku , Safranbolu

Evaluation of historical textures according to biophilic design criteria: case study of Safranbolu

Abstract

In the context of increasing urbanization, interest in nature and biophilic-designed environments has grown, driven not only by pandemics and natural disasters but also by climate change, environmental degradation, air pollution, psychological stress, and the need for healthier living conditions. This trend highlights the demand for integrated and sustainable urban spaces aligned with biophilic principles. As cities expand, the focus on natural and ecologically adaptive environments has become essential. Biophilic design promotes the incorporation of natural elements into the built environment, aiming to enhance human well-being and foster a harmonious relationship between nature and urban areas. Although considered a modern concept, biophilic design principles have been present in Ottoman urbanism, as evidenced by surviving historical urban fabrics. Elements such as site-appropriate settlements, protection of property rights, the use of local materials, and coexistence with natural habitats were integral to Ottoman city planning. Safranbolu, a prominent example of Ottoman urbanism, exemplifies these principles. The Bağlar, Kıranköy, and Çarşı districts of Safranbolu were evaluated based on biophilic design criteria, and specific examples illustrate how these principles were applied in areas with different functions. This study investigates Safranbolu’s traditional urban fabric through the lens of biophilic design to understand how sustainability has been maintained from the past to the present. The study concludes that Ottoman urbanism established a deep connection with nature, adhering to biophilic principles in its urban development.

Keywords

Biophilic design , Historical texture , Safranbolu

References

• Fromm E (1964) Baquet G, Berthoin S, Thevenet D, Nourry C, Nottin S, Bosquet L (2009) The Heart of Man. Its Genius for Good and Evil. New York: Harper & Row.
• Wilson EF (2017) Biophilia and the Conservation Ethic. In: Evolutionary Perspectives on Environmental Problems, Routledge, ss. 250-258. https://doi.org/10.4324/9780203792650-18
• Kellert S (2005) Building for Life. Island Press, Washington.
• Kellert S (2008) Dimensions, Elements, and Attributes of Biophilic Design. İçinde: Biophilic Design, ss. 3-19.
• Ramzy N (2015) Sustainable Spaces with Psychological Values: Historical Architecture as Reference Book for Biomimetic Models with Biophilic Qualities. International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR 2:248. https://doi.org/10.26687/archnet-ijar.v9i2.464
• Akyıldız NA (2023) Biyofilik Tasarım Konulu Lisansüstü Tezlerin Bibliyometrik Analizi. Kent Akademisi 16:2:879-904. https://doi.org/10.35674/kent.1137707
• Zhong W, Schöreder T, Bekkering J (2022) Biophilic design in architecture and its contributions to health, well-being, and sustainability: A critical review. Frontiers of Architectural Research 11(1):114-141. https://doi.org/10.1016/j.foar.2021.07.006
• Cansever T (2016) İslam’da Şehir ve Mimari. Timaş Yayınları.
• Kellert S (2018) Nature By Design: The Practice of Biophilic Design. Yale University Press.
• Browning WD, Ryan CO (2020) What is Biophilia and what does it Mean for Buildings and Spaces? İçinde: Nature Inside: A Biophilic Design Guide. RIBA Publishing.
• Aykal D, Erbaş Özil M (2021) Biyofilik Tasarımın Diyarbakır Geleneksel Konutlarında Araştırılması. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi (MBUD) 45-58. https://doi.org/10.30785/mbud.801022
• Genç G (2018) Biyofilik Kavramının Tarihi Binalar Bağlamında Değerlendirilmesi: Tokat Mustafa Ağa Hamamı. Journal of International Social Research 11(58):363-372. https://doi.org/10.17719/jisr.2018.2549
• Aksoy Z (2021) İyileştiren Mimarlık ve Gevher Nesibe Darüşşifası: Biyofilik Bir Bakış. Journal of International Social Research 14:76:250-266. https://doi.org/10.17719/jisr.11448
• Akyıldız NA, Olgun TN (2021) Darende/Balaban Geleneksel Yerleşim Dokusunda Biyofilik Tasarım İzlerinin İrdelenmesi. Kent Akademisi 14(3):560-577. https://doi.org/10.35674/kent.983117
• Aksoy Z, Selçuk SA (2022) İyileştiren Mimarlık ve Tarihi Yapıların Biyofilik Nitelikleri: Divriği Turan Melek Darüşşifası. İçinde: Mekân Tasarımında Sürdürülebilir Yaklaşımlar, İksad Yayınevi.
• Boya G (2023) Biyofilik Tasarım Kapsamında Geleneksel Ev Örneklerinin Analizi. Haliç Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
• Bahauddin A, Ong J, Prihatmanti R (2019) The Biomorphic and Biophilic Design Approaches in Rebuilding Place of Heritage Shophouses. 4th International Conference on Rebuilding Place, Ara. 280-290. https://doi.org/10.15405/epms.2019.12.27
• Ecemiş Kılıç S, Türkoğlu G (2015) Accommodation-Purposed Function Changes in Traditional Structures: The Case of Safranbolu Old Bazaar District. Ege Coğrafya Dergisi 24(1):39-56.
• Yetiş R, Turcan Y, Dinçer AE (2018) Safranbolu Kent Formunun Tarihsel Serüveni ve Morfolojik İnceleme. Türkiye Kentsel Morfoloji Araştırma Ağı II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu, 495-515.
• Eraslan MH, Mutlu M (2024) Tarihi Yapıların Geleneksel Sokak Dokusunu Şekillendirmesi: Safranbolu Eski Çarşı Örneği. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 34(2):735-752. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1465083
• URL 1 (2024) Safranboluda kış mevsimi. https://karabukgundem.com/kadim-kent-safranboludan-karmanzaralari.html. Erişim 10 Haziran 2024.
• URL 2 (2024) Safranboluda su ögeleri. https://www.brtv.com.tr/han-arkasinda-calismalar-hizlandi/. Erişim 10 Haziran 2024.
• Gür D, Soykan AN (2015) Safranbolu, Hagios Stephanos Manastırı (Kilise, Metropolithane, Inas Mektebi, Iskalion Mektebi). Journal of International Social Research 8(36):552-552. https://doi.org/10.17719/jisr.2015369524
• Kalyoncu H (2010) Tarih İçinde Safranbolu. Özlem Matbaacılık ve Reklamcılık, İstanbul.
• Günay R (1989) Geleneksel Safranbolu Evleri ve Oluşumu. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ankara.
• Sanchez, J.A., Ikaga, T., Sanchez, S.V. (2018). Quantitative Improvement in Workplace Performance through Biophilic Design: A Pilot Experiment Case Study, Energy & Buildings, 177:316-328.
• Little, H. (2016). Becoming Biophilic: Challenges and Opportunities for Biophilic Urbanism in Urban Planning Policy. Smart and Sustainable Built Environment, 5(1):15-24.