Savatra Antik Kenti’nde Tespit Edilen Tanrı ve Tanrıçalar

Öz

Bu çalışmada Savatra ve çevresindeki arkeolojik bulgular nezdinde görülen inançlar ile bunların bölgedeki dönemsel nitelikleri ele alınmıştır. Lykaonia’nın doğusunda, günümüzde Konya il sınırlarında yer alan Savatra etnik, kültürel ve siyasi duruma bağlı olarak Lykaonia - Galatia Bölgeleri arasında sınır bölgesi olmuştur. Tarihsel süreçte hem askeri hem de ticari statüde sayılan önemli yol ağlarının kesişme noktasında bulunan bu kent, zaman zaman Lykaonia zaman zaman ise Galatia Bölgesi sınırlarına dâhil edilmiştir. Yerleşim tarihi açısından Erken Tunç Çağı’na kadar giden bir geçmişe sahip olan kentte Phryg kültürü başta olmak üzere Hellenistik ve Roma dönemlerinin kültürel ve dinsel izleri karşımıza çıkmaktadır. Bu doğrultuda Hellen ve Roma tanrıları olarak bilinen Zeus, Eirene, Asklepios, Athena, Ares, Aphrodite, Tykhe ve Roma İmparatorluk Kültü’ne ait tapımlar antik kentte ağırlıklı olarak görülmekle beraber Anadolu’nun yerel inançlarından biri olan Men kültünün de varlığı burada izlenebilmektedir. Kentteki tanrı ve tanrıçaların varlığı tespit edilen yazıtlar, sikkeler ile heykeltıraşlık eserler üzerinden incelenmiştir. Ayrıca bölgenin jeostratejik ve coğrafi özelliklerine göre de tanrısal varlıkların Savatra için önemi ifade edilmek istenmiştir. Söz gelimi sikkeler üzerinde görülen nehir tanrısı tasvirinin nedenleri üzerinde durularak bunun iklim ve coğrafi şartlara göre değerlendirilmesi yapılmıştır. Tespit edilen diğer tanrıların ise epitetleri ve tasvirleri yardımıyla hangi amaca ve ihtiyaca yönelik tapınım gördüğü yorumlanarak anlaşılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Savatra
• Lykaonia
• Kült
• Men
• Hellen Tanrıları

Gods and Goddesses Discovered in the Ancient City of Savatra

Abstract

This study explores the cultic practices surrounding the archaeological finds in Savatra and its territorium, focusing on their periodic characteristics within the region. Due to its unique ethnic, cultural, and political position, Savatra functioned as a boundary area between the Lycaonia and Galatia regions, situated to the east of Lycaonia and currently forming the border of the Konya province. Historically, the city lay at the intersection of important military and commercial road networks and alternated between being part of Lycaonia and Galatia. The settlement history of Savatra dates back to the Early Bronze Age, with cultural and religious influences from the Hellenistic and Roman periods, including strong elements of Phrygian culture. The primary deities worshipped in the ancient city included Zeus, Eirene, Asklepios, Athena, Ares, Aphrodite, Tykhe, and the Roman imperial cult, alongside the local Anatolian deity, Men. The prominence of these divinities is further emphasized by their depictions on coins and statues, underscoring the region's geostrategic and geographical significance. Particular attention has been given to the depiction of the river god on local coins, which has been interpreted in relation to paleogeographical conditions. The study also attempts to understand the roles of other deities by interpreting their epithets and descriptions, thereby shedding light on the cultic functions and needs of the inhabitants of Savatra.

Keywords

• Savatra
• Lycaonia
• Cults
• Men
• Greek Gods

References

1. Strabon (2000). Strabon, Geographika, Kullanılan Çeviri: Antik Anadolu Coğrafyası Kitap XII-XIII-XIV, çev.: Adnan Pekman, İstanbul, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
2. Hierokles, (1893). Hierokles, Synekdemyos: Hierokles Synecdemus, Yayına Hazırlayan: Augustus Burchardt, Lipsiae, Lipsiae in Aedibus B. G. Teubneri.
3. AKYÜREK ŞAHİN, N. E., 2001. “Büyük Çiftçi Tanrısı Zeus Bronton, Arkeolojik ve Epigrafik Belgelerle Phrygia’da Bir Zeus Kültü”, Olba, IV, ss. 163 – 182.
4. ALKAN, M. – IŞIK, İ., 2021. “Savatra Antik Kentinden Yeni Adak Yazıtları”, Olba, XXIX, ss. 457 – 474.
5. ANDERSON, J. G. C., 1899. “Exploration in Galatia cis Halym Part II”, The Journal of Hellenic Studies, 19, ss. 280 – 318.
6. BALDIRAN, A., 2013. “Yeni Araştırmalar Işığında Lykaonia Bölgesi Kültleri”, Stratonikeia’dan Lagina’ya Ahmet Adil Tırpan Armağanı, Ed. Bilal Söğüt, Ege Yayınları, İstanbul, ss. 73 – 88.
7. BAZ, F., 2013. “Aspendos Kentinde İmparator Kültüne İlişkin Gözlemler”, Adalya, XVI, ss. 71 – 83.
8. BINGHAM, J., 1843. Origines Ecclesiasticae; or the Antiquities of the Christian Church, Vol. III, London.

9. BURKERT, W., 2015. Greek Religion,: Harvard University Press, Cambridge.
10. BÜYÜKASLAN, Ş. – IŞIK, İ., 2023. “Savatra ve Çevresinde Bulunan Sütun Başlıkları”, Amisos, 8, ss. 1 – 18.
11. CALLENDER, T., 1906. “Explorations in Lycaonia and Isauria”, Studies in the History and Art of the Eastern Provinces of the Roman Empire, Ed. W. M. Ramsay, Aberdeen University Press, Aberdeen, ss. 157 – 181.
12. CRONIN, H. S., 1902. “Fist Report of a Journey in Pisidia, Lycaonia and Pamphylia II”, The Journal of Hellenic Studies, 22, ss. 339 – 376.
13. CORSTEN, T., 1987. “Die Inschriften von Apameia (Bithynien) und Pylai”, Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien 32, Bonn.
14. DOKSANALTI, E., 2016. “Konya Arkeoloji Müzesinden Bir Herakles Heykelciği: Herakles Epitrapezios”, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 36, ss. 467 – 480.
15. FRENCH, D. H., 2004. “The Inscriptions of Sinope”, Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien, 64., Bonn.
16. HAKMAN, M., 2014. Kapadokya’da Zeus Kültü, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
17. HABICHT, C., 1969. “Die Inschriften des Asklepieions”, Altertümer von Pergamon, 8,3. Berlin.
18. HARPER, R. P., 1968. “Tituli Comanorum Cappadociae”, Anatolian Studies, 18, ss. 93-147.
19. HEBERDEY, R. – WILHELM, A., 1896. Reisen in Kilikien ausgeführt 1891 und 1892 im Auftrage der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, In Commission bei C. Gerold’s Sohn, Viyana.
20. IŞIK, İ. – SARP, O. – ERDEM, M. N., 2019. “2017 Yılı Konya İli, Karatay ve Altınekin İlçeleri, Bozdağ Milli Parkı Doğu ve Kuzey Kesimi Yüzey Araştırması”, 36. Araştırma Sonuçları Toplantısı 2. Cilt, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
21. KARAMUT, İ. – ÇAY, N. – YILMAZ, Y., 1985. “Yağlıbayat Heykeltraşlık Eserleri”, Müze, 4, ss. 22 – 26.
22. KAYA, M. A., 2011. Anadolu’da Galatlar ve Galatya Tarihi, Çizgi Kitabevi Yayınları, Konya.
23. KEKEÇ, N. – IŞIK, İ., 2023. “Savatra Kilise Taban Mozaiğinde Uygulanan Önleyici Koruma Yöntemleri ve Koruma Önerileri”, Cedrus, 11, ss. 387 – 400.
24. LANE, E. N., 1964. “A Restudy of the God Men: Part 1: The Epigraphic and Scultural Evidence”, Berytus, XV, ss. 5 – 58.
25. LANE, E. N., 1976. Corpus Monumentorum Religionis Dei menis III: Interpretations and Testimonia, E. J. Brill, Leiden.
26. LE QUIEN, M., 1740. Oriens Christianus in Quatuor Patriarchatus Digestus: Quo Exhibentur Ecclesiae, Patriarchae, Ex Typographia Regia, Paris.
27. MAMA I. 1928. Monumenta Asiae Minoris Antiqua Vol. I, Ed.: William M. Calder, The Manchester University Press, Londra.
28. MAMA VIII, 1962. Monumenta Asiae Minoris Antiqua Vol. VIII: Monuments From Lycaonia, The Pisido-Phrygian Borderland, Aphrodisias, Ed.: William M. Calder – J. M. R. Cormack, The Manchester University Press, Manchester.
29. MAMA XI, Monumenta Asiae Minoris Antiqua Vol. XI: Monuments from Phrygia and Lykaonia, Ed.: Peter Thonemann, http://mama.csad.ox.ac.uk/index.html
30. MCCABE, D. F., 1984. “Miletos Inscriptions. Texts and List”, The Princeton Project on the Inscriptions of Anatolia, Princeton: The Institute for Advanced Study.
31. MCCABE, D. F., 1988.“Smyrna Inscriptions Text and List”, The Princeton Project on the Inscriptions of Anatolia, Princeton: The Institute for Advanced Study.
32. MCCABE, D. F., 1901. “Ephesos Inscriptions Text and List”, The Princeton Project on the Inscriptions of Anatolia, Princeton: The Institute for Advanced Study.
33. MCLEAN, B. H., 2002. Greek and Latin Inscriptions in The Konya Archaeological Museum, Regional Epigraphic Catalogues of Asia Minor IV, The British Institute of Archaeology at Ankara Monograph 29, Londra.
34. MITCHELL, S., 1982. Regional Epigraphic Catalogues of Asia Minor II: The Ankara District The Inscriptions of North Galatia, BAR International Series, Oxford.
35. MITCHELL, S., 1995a. Anatolia Land, Men, Gods in Asia Minor I. The Celts and The Impact of Roman Rule, Clarendon Press, New York.
36. MITCHELL, S., 1995b. Anatolia Land, Men, Gods in Asia Minor II. The Rise of the Church, Clarendon Press, New York.
37. OKAN, E., 2016. “Tykhe ya da Fortuna”, Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 1/1, ss. 1 – 14.
38. RAMSAY, W. M., 1888. “Laodiceia Combusta and Sinethandos”, Mittheilungen des Deutschen Archaeologischen Instıtuts Athenische Abtheilung, 13. Band, Athen, ss. 233 – 272.
39. RAMSAY, W. M., 1904. “Lycaonia”, Jahreshefte Des Österreichischen Archäologischen Institutes, Ed. Alfred Hölder, Band VII., K.U.K. Hof und Universitäts-Buchhändler, Wien.
40. SEG 20: Supplementum Epigraphicum Graecum Vol. XX, 1964. Ed.: A. G. Woodhead, Leiden. 28: Supplementum Epigraphicum Graecum Vol. XXVIII, 1982. Ed.: H. W. Pleket – R. S. Stroud, Amsterdam. 33: Supplementum Epigraphicum Graecum Vol. XXXIII, 1986. Ed.: R. A. Tybout – S. B. Aleshire, Amsterdam. 55: Supplementum Epigraphicum Graecum Vol. LV, 2009. Ed.: T. Corsten – A. Chaniotis – R. S. Stroud – R. A. Tybout, Leiden. 57: Supplementum Epigraphicum Graecum Vol. LVII, 2011. Ed.: A Chaniotis – T. Corsten – R. S. Stroud – R. A. Tybout, Leiden.
41. STERRETT, J. R. S., 1888. An Epigraphical Journey in Asia Minor Vol. II, American School of Classical Studies at Athens, Boston.
42. ŞAHİN, S., 1999. “Zeus Astrapaios, Römische Kaise und Ein Beamter: Eine Stele mit zwei Inschriften aus dem südlichen Gebiet von Nikaia”, Zafer Taşlıklıoğlu Armağanı Anadolu ve Trakya Çalışmaları I: Ed. Nezih Başgelen – Güler Çelgin – Vedat Çelgin, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, ss. 217 – 225.
43. ŞAHİN, S., 2003.” Die Inschriften”, Die Akropolis von Perge Band 1: Survey und Sondagen 1994 – 1997, Ed. Haluk Abbasoğlu – Wolfram Martini, Verlag Philipp von Zabern, Mainz, ss. 167 – 174.
44. ŞAHİN, N., 2001. Zeus’un Anadolu Kültleri, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, İstanbul.
45. Von AULOCK, H., 1976. Münzen und Städte Lykaoniens, Istanbul Mitteilungen, Beiheft 16, Verlag Ernst Wasmuth Tübingen.
46. YÈBENES PEREA, S., 2015. “El voto de un soldado a Silvano-Zeus Dalbenos”, Gerión, 33, ss. 311 – 32.
47. https://rpc.ashmus.ox.ac.uk/coins/4/7256 Erişim Tarihi: 14.02.2024 22:14
48. https://rpc.ashmus.ox.ac.uk/coins/4/7254 Erişim Tarihi: 14.02.2024 22:16
49. https://rpc.ashmus.ox.ac.uk/coins/4/7252 Erişim Tarihi: 14.02.2024 22:17