Bir Usta Tarihçi Mükremin Halil Yinanç: Hayatı, Kişiliği ve Tarihçiliği Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Sayı: 16, 101 - 115, 31.12.2025

Ercan Çelebi

https://doi.org/10.55089/yyuvasad.1768705

Öz

Çoğu zaman bir bilim alanında yetişmek, belirli bir model üzerinden mümkün olabilmektedir. Bu açıdan bakıldığında “Usta tarihçilerin” hayat hikâyeleri, onların çalışma sistemleri ve tarih görüşleri, çoğu kez genç tarihçiler üzerinde olumlu etkilerde bulunabilmektedir. Mükrimin Halil Yinanç gerek hayat hikâyesi gerekse kişiliği ve tarihçiliği ile genç tarihçilere örnek olabilecek kayda değer tarihçiler arasındadır. Yinanç, 1900 yılında Maraş’ın Elbistan kazasında doğdu. Eğitim hayatının bir kısmını Malatya, Mardin ve Diyarbakır’da geçirdi. 1916’da Gelenbevî Sultanisi’nden, 1919’da Darülfünun Edebiyat Fakültesi Tarih Şubesi’nden, 1921’de ise Mekteb-i Mülkiye’den mezun oldu. Nişantaşı, Davutpaşa ve Kabataş Sultanileri’nde tarih muallimliği yaptı. 1923’te Tarih-i Osmanî Encümeni Kütüphanesi’ne hafız-ı kütüb olarak atandı ve bu görevini 1933 yılına kadar sürdürdü. Tarih-i Osmanî Encümeni tarafından ilmî tetkiklerde bulunmak üzere 1925’te Paris’e gönderildi. 1927 yılında dönüşünden sonra Tarih-i Osmanî Encümeni hâfız-ı kütüblüğünün yanı sıra Kabataş ve Galatasaray liselerinde tarih muallimi olarak görev yapmaya devam etti. Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti’nin kurucu üyelerinden biri olarak, Kurumun 1931’den 1948’e kadar düzenlediği kongrelerde düzenleme kurullarında yer aldı ve tebliğler sundu. Daha sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Şubesi’ne Ortaçağ doçenti olarak atandı. 1941’de profesör, 1957’de ordinaryüs profesör oldu. İslâm Tarihi, Türkiye Selçukluları ve Beylikler üzerine otorite kabul edilen Yinanç, 22 Aralık 1961’de vefat etti. Bu çalışma ile Mükrimin Halil Yinanç’ın hayat hikâyesi, kişisel özellikleri, onun tarihçiliği üzerinden genç tarihçiler için bir model belirlenmesi yoluna gidilmesi düşünülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Biyografi , Mükrimin Halil Yinanç , Türk Tarihçiliği , Anadoluculuk

A Master Historian Mükremin Halil Yinanç: An Evaluation of His Life, Personality and Historiography

Öz

The characteristics that a scientist should have may vary depending on the relevant field of science, expectations and era. From this perspective, the life stories of “Master historians”, their working systems and their views on history often have an impact on young historians. Mükrimin Halil Yinanç is among the notable historians who can be an example to young historians with his life story, his historianship and methodology. Mükrimin Halil Yinanç was born in 1900 in the Elbistan district of Maraş. He spent part of his education in Malatya, Mardin and Diyarbakır, and later graduated from Gelenbevi Sultanisi in 1916. He then graduated from the History Branch of the Faculty of Letters at Darülfünun and then from the Mekteb-i Mülkiye. He started teaching in the first part of Gelenbevi Sultanisi, and later worked as a history teacher in Davutpaşa, Nişantaşı and Kabataş Sultanisi. In 1923, he was appointed as a librarian at the History Council Library, and then he was sent to Paris by the Ministry of Education in 1925. After his return in 1927, he was appointed as a history teacher at Kabataş and Galatasaray high schools, as well as a librarian at the Turkish History Council. As one of the founding members of the Turkish Historical Research Society, he took part in the organizing committees and presented papers at the congresses organized by the Society from 1931 to 1948. He was later appointed as an associate professor of the Middle Ages at the History Department of the Faculty of Letters at Istanbul University, became a professor in 1941, and was promoted to the ordinary of professor in 1957. Yinanç, who was considered an authority on the Anatolian Seljuks, left behind many works and passed away on December 22, 1961. In this study, it is aimed to determine a model for young historians through the life story of Mükrimin Halil Yinanç, his personal characteristics, his methodology and his view of history.

Anahtar Kelimeler

Biography , Mükrimin Halil Yinanç , Turkish Historiography , Anatolianism

Kaynakça

• Acun, F. (2011). Tarihin İnşaası Sürecine Belge ve Kullanımı. Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Tarihçilik ve Tarih Yayıncılığı Sempozyumu (Bildiriler) 18-20 Mart 2010, Ed. Mehmet Öz, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 91-100.
• Alıcı, A. (2023), Mükrimin Halil Yinanç’ın Hayatı ve Tarih Yazıcılığı. Tarihin Peşinde, 29, 1-9.
• Alver, K. (2004). Sosyolojik Açıdan Anadoluculuk. Selçuk İletişim, 3(3), 166-169.
• Alver, K. (2001). Anadoluculuk ve Hilmi Ziya Ülken. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 133-138.
• Ateş, Ö.F.-Arık Ş. (2022). Sorunsalları, Tarihsel Gelişimi ve Temsilcileri Bağlamında Biyografi Teorisine Genel Bir Bakış. Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi, 2(1), 130-153.
• Ayan, E. (2010). Türk Tarih Yazımının Evriminde Annales Kuramının Yorumu. Tarih Okulu, XI, 75-101.
• Başar, F. (2006). Cumhuriyet Dönemi Tarihçileri/1: Ord. Prof. Mükrimin Halil Yinanç: Hocaların Hocası. Popüler Tarih, 65, 76-81.
• Başar, F. (2012). Dulkadirli Bir Âlim: Ord. Prof. Mükrimin Halil Yinanç ve Dulkadir Beyligi’ne Dair Çalışmaları. Uluslararası Dulkadir Beyliği Sempozyumu (29 Nisan-1 Mayıs 2011/ Kahramanmaraş), 2, 203-227.
• Başar, F. 2013). Yinanç, Mükrimin Halil (1900-1961). TDV İslâm Ansiklopedisi, 43, 550.
• Bayraktar, L. (2009). Bir Düşünce Ekolü Olarak Anadoluculuk. Felsefe Dünyası, 49, 69-80.
• Çağlar, B. K. (1962). Mükrimin Halil Yinanç ve Tarih. Türk Folklar Araştırmaları, 7, 195-196.
• Çağlayan, E. (2015). Kiğı’dan Bir Portre: Hüseyin Avni Ulaş (1887-1948). Bingöl Araştırmaları Dergisi, 1(2), 9-18. Çankaya, A. (1968-1969). Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler. Ankara: Mars Matbaası.
• Çavdar, N. (2017). Tarihsel Biyografi İnşasında Sübjektiflik Sorunu. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 60, 627-644.
• Çelik, Y. (2022). Biyografi Yazma Geleneği ve Cumhuriyet Sonrasında Biyografi Sözlükleri. bilig, 102, 1-25.
• Çiçek, İ.-Ayşe E. A. (2020). Kişilik ve Beş Faktör Kişilik Özellikleri: Kuramsal Bir Çerçeve. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 10(1), 137-147.
• Çolak, İ. (1997). Hüseyin Avni Ulaş ve Birinci Meclis’te Demokrasi Mücadelesi. Liberal Düşünce, 2(7), 92-99.
• Demirgil, Z.-Erdem, R. (2019). Meslek ve Kişilik Etkileşiminin Büyük Beşli ve RIASEC Modeli Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35, 231-248.
• Erdoğdu, M. A. (2020). Prof. Dr. Refet Yinanç’ın (Elbistan 1939-Ankara 2019) Ardından…. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 47, 139-142.
• Gökhan, İ. (2016). Mükrimin Halil Yınanç Hocanın Tarihçiliği Hakkında Genel Bir Değerlendirme. Uluslararası Selçuklu Döneminde Maraş Sempozyumu (17-19 Kasım 2016/Kahramanmaraş), 2, 2016, 191-200.
• Haberler: Nekroloji (Mükrimin Halil Yinanç). (1961). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, XII(16), 122-125.
• Halkın, L. E. (1989). Tarih Tenkidinin Unsurları. (Çev. Bahaeddin Yediyıldız), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Hanar, M. (2019). Ord. Prof. Mükrimin Halil Yinanç ve Prof. Dr. Refet Yinanç’ın Biyografileri. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 2(2), 121-122.
• Hacısalihoğlu, F. (2015). Anadolucu Tarih Yazımı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(40), 253-266.
• Hatipoğlu, S. (2002). Çukurova’da Fransız-Ermeni İşbirliği (1918-1921). Belleten, 66(247), 943-966.
• İkinci Maarif Şûrası (Çalışma Programı, Raporlar, Konuşmalar) (1991). İstanbul: T.C Maarif Vekilliği.
• Kırmızı, A. (Haz.) (2013). Otur Baştan Yaz Beni, Oto/Biyografiye Taze Bakışlar. İstanbul: Küre Yayınları.
• Kırmızı, A. (2021). Biyografi. Tarih İçin Metodoloji, (Ed. Ahmet Şimşek), Ankara: Pegem Akademi, 203-210.
• Koç, Y. (2020). Hâkimiyet-i Milliye”yi Düstur Edinen Bir Politikacı: Hüseyin Avni Ulaş. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(5), 1563-1570.
• Kök, M. (2012). Vefatının Ellinci Yılında Ord. Prof. Dr. Mükrimin Halil Yinanç’ı Çeşitli Yerlerde Anarken. Dergâh, 22(264), 8-10.
• Oral, M. (2015). Bir Geçmiş Zaman Efendisi: Mükrimin Halil Yinanç. Türk Tarih Eğitimi Dergisi, IV(1), 195-203.
• Özalp, Ö. H. (2016). Mükrimin Halil Yinanç’ın Şahsında Bir İlim Adamı Portresi. Uluslararası Selçuklu Döneminde Maraş Sempozyumu (17-19 Kasım 2016), 2, 219-240.
• Özalper, M. (2025). Mükrimin Halil Yinanç’ın Anadoluculuğu. Anadolu Mahfili Fikir, Sanat ve Hareket Dergisi, 1, 17-24.
• Özalper, M. (2020). Geçmişten Gelecek İmal Eden Tarihçi Mükrimin Halil Yinanç. Kayıp Ülkenin İzinde (Anadolucu Mütefekkirlerin Dünyası), 63-78.
• Öztuna, Y. (1967). Üstat Mükrimin Halil. Hayat Tarih Mecmuası, I(3), 16-17.
• Sakaoğlu, S. (1994). Türk Dili Tetkik Cemiyetinin Kuruluşu ve Atatürk. Belleten, 39(1991), 19-29.
• Topçu, Ü. (2018). Milliyetçiliğin Bir Yorumu: Anadoluluk. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, III(I), 437-462.
• Topçu, Ü. B. (2012). Mehmet Kaplan ve Anadoluculuk Hareketi. Turkish Studies, 7(1), 1985-1993.
• Torak, A. (2023). Anadoluculuk Fikrinin Gelişimi ve Genel Karakteri Üzerine Bir Değerlendirme. Sosyal Bilimler Akademik Gelişim Dergisi, 1, 21-29.
• Uyanık, M. (2018). Türkiye Cumhuriyeti Kuruluş Dönemi ve Anadoluculuk Felsefesi -Nurettin Topçu Ve Aksiyon Felsefesi Merkezli Bir İnceleme-. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi, 1(3), 1-32.
• Ülken, H. Z. (1961). Ord. Profesör Mükrimin Halil Yinanç. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(1-4), 227-229. Ünver, A. S. (1967). Mükrimin Halil’den Hatıralar. Hayat Tarih Mecmuası, I(3), 18-20.
• Yakar, S. (2016). Selçuklu Tarihçisi Bir Güzel İnsan Mükrimin Halil Yinanç. Uluslararası Selçuklu Döneminde Maraş Sempozyumu (17-19 Kasım 2016), 2, 212-218.
• Yapıcı, S.-Kaan Gündoğdu (2015). Erzurum’da Kelebek Ömürlü Bir Fikir Dergisi: Kümbet. Müteferrika, 48, 91-102.
• Yazıcı, H. (2010). Şarkiyat Araştırma Merkezi. TDV İslâm Ansiklopedisi, 38, 362.
• Yıldız, H. D. (1971). Ord. Prof. Mükrimin Halil Yinanç ve Eserleri. Tarih Dergisi, 25, 189-196.
• Yıldız, M. (2015). Beyazıt’ta Bir Kültür Ortamı: Küllük Kahvesi, Mavi Atlas, 4, 96-107.
• Yinanç, M. H. (2016). Hâl Tercümem. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• http://www.hud.org.tr/album/tacettin-yinanc.05.07.2025.
• https://ttk.gov.tr/ii-turk-tarih-kongresi-20-25-eylul-1937-istanbul/17.04.2025.
• https://ttk.gov.tr/iii-turk-tarih-kongresi-15-20-kasim-1943-ankara/17.04.2025.
• https://ttk.gov.tr/iv-turk-tarih-kongresi-10-14-kasim-1948-ankara/17.04.2025.