Year 2018, Volume 3, Issue 2, Pages 131 - 148 2018-12-17

TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER

Mesut Şen [1]

82 156

Türkler de göçebe kültürün temsilcileri olarak hayatlarını sürüleriyle birlikte mevsimlere göre ḳışlaġ ‘kışın oturdukları yer’ ve yaylaġ ‘yazın oturdukları yer’ adını verdikleri uçsuz bucaksız bozkırlarda sürdürürlerdi. Bu itibarla her iki kelimeye de söz konusu anlamlarıyla Türkçenin en eski metinlerinde rastlanmaktadır. Türklerin ḳışlaġ adını verdiği yerler merası bol, karı az olan, güneş gören bölgelerdi. Türkler bu bölgelerde çadır-köy veya çadır-şehirler kurarlardı. Ancak bu durum hayvan sahiplerinin ve çobanların şehirlerde oturdukları anlamına gelmiyordu. Türk toplumunda farklı ḳışlaġ türleri bulunmaktaydı. Meselâ aslında ‘etrafı çitle çevrilmiş yer’ demek olan aġıl da ḳışlaġ mânâsında kullanılan bir kelimeydi.


kışlag, kışla, yaylag, yayla, agıl, ağıl, çıt, çit
  • Adamović, Milan. Floransalı Flippo Agenti’nin Notlarına Göre (1533) 16. Yüzyıl Türkçesi. Çeviren Aziz Merhan. TDK yayınları: 956. Ankara, 2009.Ata, Aysu, hzl. Rabgûzî. Kısasü’l-enbiyâ (Peygamber Kıssaları) I: Giriş, Metin, Tıpkıbasım. TDK yayınları: 681-1. Ankara, 1997.Ata, Aysu. Rabgûzî. Kısasü’l-enbiyâ (Peygamber Kıssaları) II: Dizin. TDK yayınları: 681-2. Ankara, 1997.Atalay, Besim. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi. 4 cilt. 2. baskı. TDK yayınları: 521. Ankara, 1985-86.Atalay, Besim. Ettuhfet-üz-zekiyye Fil-lugat-it-Türkiyye. TDK yayınları: C. II. 21. İstanbul, 1945.Atalay, Besim. Abuşka Lugati veya Çağatay Sözlüğü. Ankara, 1970.Aydın, Erhan. Şine Usu Yazıtı. Çorum, 2007.Bang, W. ve G. R. Rahmeti. Oğuz Kağan Destanı. İstanbul, 1936.Baskakov, N. A., A. Zayaçkovskiy, S. M. Şapşal. Karaimsko-russko-pol’skiy slovar’. Pod redaktsiey, İzdatel’stvo Russkiy Yazık. Moskova, 1974.Bayram, Bülent. Çuvaş Türkçesi-Türkiye Türkçesi: Sözlük. Konya, 2007.Caferoğlu, Ahmet. Abû Hayyân. Kitâb al-İdrâk Li-lisân al-Atrâk. İstanbul, 1931.Caferoğlu, Ahmet. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. TDK yayınları: 260. İstanbul, 1968.Clauson, Gerard. Sanglax A Persian Guide to the Turkish Language by Muhammad Mahdî Xân: Facsimile Text with an Introduction and Indices. Yayımlayan MESSRS. Luzac and Company Ltd. Londra, 1960.Clauson, Gerard. An Etimological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford Üniversitesi yayınları. Oxford, 1972.Dankoff, Robert. Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü. Katkılarla İngilizceden çeviren Semih Tezcan. Türk Dilleri Araştırmaları dizisi: 37. İstanbul, 2004.Dankoff, Robert ve James Kelly. Mahmûd el-Kâşgarî. Compendium of The Turkic Dialects: Edited and Translated with Introduction and Indices = Türk Şiveleri Lugati, Dîvânü Lugat-it-Türk: İnceleme, Tenkidli Metin, İngilizce Tercüme, Dizinler. Yayımlayanlar Şinasi Tekin, Gönül Alpay Tekin. 3 cilt. Doğu Dilleri ve Edebiyatlarının Kaynakları: 7. Harvard, 1982-85.Doerfer, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen. 4 cilt. Wiesbaden, 1963-1975.Ercilasun, A. Bican, A. M. Aliyev, A. Şayhulov, E. Z. Kajıbek, K. Konkobay uulu, B. Yusuf, C. Göklenov, V. U. Mahpir ve A. Çeçenov. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü: Kılavuz Kitap. C. 1, Kültür Bakanlığı yayınları: 1371, kaynak eserler dizisi: 54. Ankara, 1991.Ercilasun, Ahmet B. ve Ziyat Akkoyunlu. Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş, Metin, Çeviri, Notlar, Dizin. Türk Dil Kurumu yayınları: 1120. Ankara, 2014.Erdal, Marcel. Old Turkic Word Formation: A Functional Appoarach to the Lexicon. 2 cilt. Yayımlayan Otto Harrassowitz, Turcologica Bd. 7. Wiesbaden, 1991.Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara, 1999.Ergin, Muharrem, hzl. Dede Korkut Kitabı I: Giriş, Metin, Faksimile. 3. baskı. TDK yayınları: 169. Ankara, 1994.Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı II: İndeks, Gramer. TDK yayınları: 219. Ankara, 1963.Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. Bayrak yayınları. İstanbul, 2002.Eyuboğlu, İsmet Zeki. Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü. 4. baskı. Sosyal Yayınlar. İstanbul, 2004.Gökyay, Orhan Şaik. Dede Korkut Hikâyeleri. Kültür Bakanlığı yayınları: 256. İstanbul, 1976.Gökyay, Orhan Şaik. Dedem Korkudun Kitabı. MEB yayınları: 3409. İstanbul, 2000.Grønbech, K. Kuman Lehçesi Sözlüğü: Codex Cumanicus’un Türkçe Sözlük Dizini. Çeviren Kemal Aytaç. Kültür Bakanlığı yayınları. Ankara, 1992.Gürsoy-Naskali, Emine ve Muvaffak Duranlı. N. A. Baskakov ile T. M. Toşçakova’nın “Oyrotsko-russkiy slovar’”ından Genişletilmiş Altayca-Türkçe Sözlük. TDK yayınları: 725. Ankara, 1999.Gürsoy-Naskali, Emine, Viktor Butanayev, Almagül İsina, Erdal Şahin, Liaisan Şahin ve Aylin Koç. Hakasça-Türkçe Sözlük. TDK yayınları: 917. Ankara, 2007.Jarring, Gunnar. An Eastern Turki-English Dialect Dictionary. Lund, 1964.Kaçalin, Mustafa. Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuz-nâmesi. İstanbul, 2006. Kaya, Ceval. Uygurca Altun Yaruk: Giriş, Metin, Dizin. TDK yayınları: 607. Ankara, 1994.Koç, Kenan, Ayabek Bayniyazov ve Vehbi Başkapan. Kazak Türkçesi Türkiye Türkçesi Sözlüğü. Ankara, 2003.Kültür Bakanlığı. Mahmûd b. el-Huseyn b. Muhammed el-Kâşgarî. Kitâbu Dîvâni Lugâti’t-Türk: Tıpkıbasım. Kültür Bakanlığı yayınları: 1205. Ankara, 1990.Lessing, Ferdinand D., Mattai Haltod, John Gambojab Hangin ve Serge Kassatkin. Mongolian-English Dictionary. 3. baskı. Bloomington, Indiana, 1995.Ma’rufov, Z. M. Özbek Tilining İzahlı Lugati. Özbekistan SSR Fanlar Akademiyası A.S. Puşkin Namidagi Til ve Adabiyat İnstitüti. 2 cilt. Moskova, 1981.Mehmed Es’ad [Efendi]. Lehcetü’l-lugat. İstanbul, 1216 [1810]Mehmed Es’ad [Efendi]. Lehcetü’l-lugat. Hazırlayan Ahmet Kırkkılıç. TDK yayınları: 732. Ankara, 1999.Nadelyaev, V. M., D. M. Nasilov, E. R. Tenişev ve A. M. Şerbak. Drevnetyurkskiy slovar’. Akademiya Nauk SSSR İnstitüt Yazıkoznaniya. Leningrad, 1969.Necip, Necipoviç Emir. Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. Çeviren İklil Kurban. TDK yayınları: 615. Ankara, 1995.Nişanyan, Sevan. Sözlerin Soyağacı: Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü. 3. baskı. İstanbul, 2007.Orkun, Hüseyin Namık. Eski Türk Yazıtları. TDK yayınları: 529. Ankara, 1987.Orucov, E. E. Azerbaycan Dilinin İzahlı Lügeti. 4 cilt. Azerbaycan SSR Elmler Akademiyası Nesimi Adına Dilçilik İnstitütü. Bakü, 1964-80-83-87.Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş 1. Kültür Bakanlığı yayınları: 244. Ankara, 1978.Özbay, Hüseyin. Çolpan’ın Şiirleri: Metin, Aktarma, İnceleme. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü yayınları: 133. Ankara, 1994.Özönder, Sema Barutçu. Ali Şîr Nevâyî. Muhâkemetü’l-lugateyn: İki Dilin Muhakemesi. TDK yayınları: 656. Ankara, 1996.Radloff, Wilhelm. Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte. 2. baskı, 4 cilt. ‘s-Gravenhage, 1960.Räsänen, Martti. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Helsinki, 1969.Redhouse, James W. A Turkish and English Lexicon: Shewing in English the Signifıcations of the Turkish Terms. A. H. Boyacıyan tarafından Amerikan misyoner şirketine bastırılmıştır. İstanbul, 1890.Roux, Jean-Paul. Orta Asya: Tarih ve Uygarlık. İstanbul, 2001.Röhrborn, Klaus. Uigurisches Wörterbuch: Sprachmaterial der Vorislamischen Türkischen Texte aus Zentralasien. C. 1. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GmbH, 1977.Sevortyan, E. V. Etimologiçeskiy slovar’ tyurkskih yazıkov. 3 cilt. Akademiya Nauk SSSR İnstitut Yazıkoznaniya, Moskova, 1974, 1978, 1980.Starostin, Sergey, Anna Dybo ve Oleg Mudrak. Etymological Dictionary of the Altaic Languages. 3. cilt. Leiden, Boston, 2003.Şemseddîn Sâmî. Kamûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası, 1317 [1901].Şeyh Süleyman Efendi. Lugat-ı Çağatay ve Türkî-yi Osmânî. İstanbul, 1298 [1882].Tavkul, Ufuk. Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü. TDK yayınları: 770. Ankara, 2000.Tekin, Talât. haz. Orhon Yazıtları. TDK yayınları: 540. Ankara, 1988.Tekin, Talât. Tunyukuk Yazıtı. Yayımlayan Mehmet Ölmez. Türk Dilleri Araştırmaları dizisi: 5. Ankara, 1994.Tekin, Talât. Irk Bitig: Eski Uygurca Fal Kitabı. Editörler Nurettin Demir ve Emine Yılmaz. Türk Dili Tarihinin Temel Sorunları: 1. Ankara, 2004.Tekin, Talât, Mehmet Ölmez, Emine Ceylan, Zuhal Ölmez ve Süer Eker. Türkmence-Türkçe Sözlük. Türk dilleri araştırmaları dizisi: 18. Ankara, 1995.Temir, Ahmet. Mangḥol-un Niuça Tobça’an (Yüanch’ao pi-shi) Moğolların Gizli Tarihi: Tercüme. 3. baskı. Türk Tarih Kurumu yayınları: 2. dizi, sa. 132. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi, 1995.Tezcan, Semih. Dede Korkut Oğuznameleri Üzerine Notlar. Yapı Kredi yayınları: 1457, edebiyat: 394. İstanbul, 2001.Tezcan, Semih ve Hendrik Boeschoten. Dede Korkut Oğuznameleri. Yapı Kredi yayınları: 1441. Kâzım Taşkent klâsik yapıtlar dizisi: 39. İstanbul, 2001.Tietze, Andreas. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı. C. 1 (A-E). Simurg yayınları: 56, sözlük 2. İstanbul-Wien, 2002.Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah. Mu’înü’l-mürîd. TDK yayınları: 925. Ankara, 2008.Toparlı, Recep. İrşâdü’l-mülûk ve’s-selâtîn. TDK yayınları: 555. Ankara, 1992.Toparlı, Recep. Ed-Dürretetü’l-mudiyye Fi’l-lugati’t-Türkiyye. TDK yayınları: 836. Ankara, 2003.Toparlı, Recep, Sadi Çögenli ve Nevzat H. Yanık. El-Kavânînü’l-külliye Li-zabti’l-lugati’t-Türkiyye. TDK yayınları: 728. Ankara, 1999.Toparlı, Recep, M. Sadi Çögenli ve Nevzat H. Yanık. Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. TDK yayınları: 763. Ankara, 2000.Toparlı, Recep, Hanifi Vural ve Recep Karaatlı. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. TDK yayınları: 835. Ankara, 2007.Tuguşeva, L. Y. Uygurskaya versiya biografii Syuan’-Tszana: Fragmentı iz Leningradskogo rukopisnogo sobraniya İnstituta bostokovedeniya AN SSSR. Moskova, 1991.Türk Dil Kurumu. 13. Yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle Yazılmış Kitaplardan Toplanan Tanıklariyle Tarama Sözlüğü. 8 cilt. TDK yayınları: 212. Ankara, 1963-77.Türk Dil Kurumu. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. 12 cilt. TDK yayınları: 211/4. Ankara, 1963-79.Yudahin, K. K. Kirgizsko-russkiy slovar’ = Kırgızça-Orusça Sözdük. Moskova, 1965.
Primary Language tr
Subjects Linguistics
Journal Section Dilbilim
Authors

Author: Mesut Şen (Primary Author)
Institution: Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi
Country: Turkey


Bibtex @research article { cutad479805, journal = {Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi}, issn = {2587-1900}, eissn = {2548-0979}, address = {Cukurova University}, year = {2018}, volume = {3}, pages = {131 - 148}, doi = {10.32321/cutad.479805}, title = {TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER}, key = {cite}, author = {Şen, Mesut} }
APA Şen, M . (2018). TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 3 (2), 131-148. DOI: 10.32321/cutad.479805
MLA Şen, M . "TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER". Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 3 (2018): 131-148 <http://dergipark.org.tr/cutad/issue/41268/479805>
Chicago Şen, M . "TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER". Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 3 (2018): 131-148
RIS TY - JOUR T1 - TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER AU - Mesut Şen Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - doi: 10.32321/cutad.479805 DO - 10.32321/cutad.479805 T2 - Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 131 EP - 148 VL - 3 IS - 2 SN - 2587-1900-2548-0979 M3 - doi: 10.32321/cutad.479805 UR - https://doi.org/10.32321/cutad.479805 Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Çukurova University Journal of Turkology Research TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER %A Mesut Şen %T TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER %D 2018 %J Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi %P 2587-1900-2548-0979 %V 3 %N 2 %R doi: 10.32321/cutad.479805 %U 10.32321/cutad.479805
ISNAD Şen, Mesut . "TÜRKLERDE ḲIŞLAĠ VE YAYLAĠ KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER". Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 3 / 2 (December 2018): 131-148. https://doi.org/10.32321/cutad.479805