İNGİLİZ BÜYÜKELÇİSİ SİR DAVİD KELLY’E GÖRE TÜRKİYE’DE İŞ, EMEK VE SOSYAL POLİTİKALAR (1936-1947)

Abstract

Bu makale, II. Dünya Savaşı sonrası değişen uluslararası düzende, Türkiye’nin sosyal politika alanındaki dönüşümünü, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ile olan ilişkileri çerçevesinde incelemektedir. Özellikle 24 Kasım 1947 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen ILO bölgesel konferansının ardından, İngiltere’nin Ankara Büyükelçisi Sir David Kelly tarafından hazırlanan ve İngiliz Dışişleri Bakanlığına sunulan kapsamlı rapor temel alınmaktadır. İngiltere, II. Dünya Savaşı’nın muzaffer bir ülkesi olarak, dünya siyasetine yön vermekte ve Türkiye ile Orta Doğu coğrafyasıyla ilgilenmektedir. Türkiye’deki gelişmeleri yakından takip eden İngiltere, bölgenin değişim ve gelişimine yönelik ciddi katkılar sağlamaktadır. Savaş süresince İngiltere’yle sıcak ilişkiler kuran Türkiye, savaştan sonra da bu sıcak ilişkilerini sürdürmeye devam etti. Türkiye’de görev yapan İngiliz diplomatlar, Türkiye’deki her gelişmeyi Londra’ya rapor ettiği gibi Türkiye’nin iç ve dış sorunlarıyla da yakından ilgilendiler. Bu çalışma tamamen İngiliz diplomatlarınca hazırlanmış raporlara dayanmaktadır. Bu raporda geçen, Türkiye’deki iş mevzuatının gelişimi, sosyal güvenlik uygulamaları ve bu alandaki kurumsal-kültürel dinamikler analiz edilmektedir. Rapor, yalnızca yasal düzenlemeleri değil, aynı zamanda uygulamadaki aksaklıkları, bürokratik yapıyı ve uluslararası normlara uyum düzeyini de ayrıntılı biçimde değerlendirmektedir. Makalede, Türkiye’nin 1936 tarihli 3008 sayılı İş Kanunu’ndan itibaren gelişen sosyal politika anlayışı, grev ve sendikalaşma hakları, kırsal kalkınma girişimleri ve uluslararası normlarla uyum çabaları ışığında değerlendirmektir. Bu doğrultuda nitel bir yöntem benimsenmiş; arşiv belgeleri, diplomatik yazışmalar ve İngiliz Büyükelçiliği yıllık raporu gibi birincil kaynaklar temel alınmış ve incelenmiştir. Çalışma Türkiye’nin sosyal devlet anlayışı doğrultusunda attığı adımları ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayrıca ILO’nun 1947 İstanbul Konferansı’nın Türkiye üzerindeki etkileri ve İngiliz gözlemleri ışığında, Türk sosyal politika yapısının dış gözlemle nasıl değerlendirildiği anlatılmaktadır. Bu bağlamda makale, Türkiye’nin II. Dünya Savaşı sonrasındaki yıllarda sosyal politika yönelimlerinin tarihsel bir değerlendirmesini sunmakta ve bu yıllara ışık tutmaktadır.

Keywords

• ILO
• İngiltere
• İsmet İnönü
• İş Kanunu
• İşçi

LABOUR, EMPLOYMENT, AND SOCIAL POLICIES IN TÜRKİYE ACCORDING TO BRITISH AMBASSADOR SIR DAVID KELLY (1936–1947)

Abstract

This article examines the transformation of Türkiye’s social policy in the aftermath of World War II within the framework of its evolving relationship with the International Labour Organization (ILO). It focuses particularly on a comprehensive report prepared by Sir David Kelly, British Ambassador in Ankara, following the ILO Regional Conference held in Istanbul on 24 November 1947. As a victorious country in World War II, Britain shapes global politics and is interested in Turkey and the Middle East. By closely following developments in Turkey, Britain makes significant contributions to the region’s transformation and development. Turkey established warm relations with Britain during the war and continued to maintain these close ties afterward. British diplomats serving in Turkey reported every development in Turkey to London, as well as taking a close interest in Turkey’s domestic and foreign affairs. This study is based entirely on reports prepared by British diplomats. The report, submitted to the British Foreign Office, provides an in-depth assessment of Türkiye’s labour legislation, social security practices and institutional-cultural dynamics. Beyond legal frameworks, it also examines implementation challenges, bureaucratic inefficiencies and Türkiye’s alignment with international labour standards. The study analyses the evolution of social policy in Türkiye beginning with the 1936 Labour Law No. 3008, with attention to strike and unionization rights, rural development efforts and the broader process of adapting to global norms. Adopting a qualitative methodology, the article draws on primary sources such as archival records, diplomatic correspondence and British embassy reports. Ultimately, the study aims to evaluate Türkiye’s transition toward a social state model, while also addressing how its policies were externally assessed, particularly through British diplomatic observation. In doing so, it provides a historical analysis of Türkiye’s post-war social policy orientation.

Keywords

• ILO
• England
• İsmet İnönü
• Labour Law
• Labour

References

1. Abendroth, Wolfgang, Avrupa İşçi Haraketleri, çev. Ali Çakıroğlu, Belge Yayınları, İstanbul 1992.
2. Ahmad, Feroz, “Cumhuriyet Türkiye’sinde Sınıf Bilincinin Oluşması 1923-1945”, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine İşçiler 1839-1950, der. Donald Quataert- Erik Jan Zürcher, çev. Cahide Ekiz, İletişim Yayınları, İstanbul 1998, s. 123-153.
3. Akalın, İlhan, Sendikaların Mahzun Öyküsü, Gelenek Yayınları, İstanbul 2000. Akkaya, Yüksek, Cumhuriyetin Hamalları: İşçiler, Yordam Kitap, İstanbul 2010.
4. Aydoğanoğlu, Erkan, Dünyada ve Türkiye’de Sendika-Siyaset İlişkisi, Kültür Sanat-Sen, Ankara 2011.
5. Bayram, İlker, TBMM’deki Partilerin Din Siyaseti (1951-1954), Nobel Yayınları, Ankara 2024.
6. Cumhuriyet, 16 Haziran 1946.
7. Cumhuriyet, 25 Kasım 1947.
8. Cumhuriyet, 30 Kasım 1947.

9. Cumhuriyet, 4 Ocak 1946.
10. Çeçen, Anıl, Türkiye’de Sendikacılık, Özgür İnsan Yayınları, Ankara 1973.
11. Çetin, Vahide, Demokrat Parti ve İşçi Hakları (1946-1960), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Anabilim Dalı (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Elazığ 2017.
12. Devlet İstatistik Enstitüsü, Sanayi Sayımı 1927, Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ankara 1969.
13. Fişek. Kurthan, Türkiye’de Kapitalizmin Gelişmesi ve İşçi Sınıfı, Doğan Yayınevi, Ankara 1969.
14. Gülmez, Mesut, Türkiye’de Çalışma İlişkileri (1936 Öncesi), Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları, Ankara 1983.
15. Güzel, Mehmet Şehmus, “İkinci Dünya Savaşı Boyunca Sermaye ve Emek”, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine İşçiler 1839-1950, der. Donald Quataert- Erik Jan Zürcher, çev. Cahide Ekiz, İletişim Yayınları, İstanbul 1998, s.197- 224.
16. Güzel, Ali, “3008 Sayılı İş Yasasının Önemi ve Başlıca Hükümleri”, Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 35-36, (1986), s. 165-222.
17. Hâkimiyeti Milliye, 17 Teşrinievvel 1931.
18. Halil, Ahmed, “İş ve İşçi Bulma Teşkilatı”, Cumhuriyet, 20 Mayıs 1946,
19. Hirsch, Ernst E., Kayzer Dönemi Weimar Cumhuriyeti Atatürk Ülkesi, çev. F. Suphi, TÜBİTAK Yayınları, Ankara 2005.
20. Karakışla, Yavuz Selim, “Osmanlı Sanayii İşçisi Sınıfının Doğuşu 1839-1923”, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine İşçiler 1839-1950, der. Donald Quataert- Erik Jan Zürcher, çev. Cahide Ekiz, İletişim Yayınları, İstanbul 1998, s. 27-54.
21. Koç, Yıldırım, 100 Soruda Türkiye’de İşçi Sınıfı ve Sendikacılık Hareketi, İstanbul Gerçek Yayınevi, 1998.
22. Makal, Ahmet, “Türkiye’nin Çok Partili Yaşama Geçiş Sürecinde Cumhuriyet Halk Partisi ve Esnaf Teşekkülleri: 1946-1950”, Sınıf Sendika Siyaset, haz. Ahmet Makal- Aziz Çelik-M. Hakam Koçak, İmge Kitapevi, Ankara 2016, s. 49-89.
23. Makal, Ahmet, Ameleden İşçiye, İletişim Yayınları, İstanbul 2007.
24. Makal, Ahmet, Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946, İmge Kitapevi, Ankara 1999.
25. Meclisi Mebusan Zabıt Ceridesi, D.1, C 4, İ. 79, (13 Nisan 1326).
26. Özbek, Nadir, Cumhuriyet Türkiyesi’nde Sosyal Güvenlik ve Sosyal Politikalar, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul 2006.
27. Resmî Gazete, “Örfi İdare Kanunu”, S 4518, (25 Mayıs 1940), s.15857-15858.
28. Resmî Gazete, S 3330, (15 Haziran 1936), s.6621-6639.
29. Resmî Gazete, S 6542, (26 Şubat 1947), s. 11929-11930.
30. Rozaliev, Y.R., Türkiye Sanayi Proletaryası, çev. G. Bozkaya, Yar Yayınları, İstanbul 1978.
31. Sencer, Oya, Türkiye’de İşçi Sınıfı. İstanbul: Habora Kitabevi, 1969.
32. Sülker, Kemal, 100 Soruda Türkiye’de İşçi Hareketleri, Gerçek Yayınevi, İstanbul 1976.
33. Sülker, Kemal, İşçi Sınıfının Doğuşu, Cumhuriyet Yayınları, İstanbul 1998.
34. Şişmanov, Dimitır, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi Kısa Tarih (1908-1965), haz. Ayşe Zarakolu-Ragıp Zarakolu, Belge Yayınları, İstanbul 1990.
35. Şnurov, A., Türkiye Proletaryası, çev. Güneş Bozkaya, Yar Yayınları, İstanbul 1973.
36. The National Archives UK, PRO, FO, 424/288/17961, R 12888/1156/44.
37. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon Kodu, 490.1.0.0 Yer No, 453.1867.6.
38. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon Kodu, 490.1.0.0 Yer No, 728.495.5.
39. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon Kodu, 490.1.0.0 Yer No, 1439.8.1.
40. Ulus, 2 Temmuz 1946.
41. Ulus, 25 Kasım 1947.
42. Ulus, 30 Kasım 1947.
43. Yazıcı, Erdinç, Osmanlı’dan Günümüze Türk İşçi Hareketi, Aktif Yayınları, İstanbul 1996.