Hazinî’nin "Hüccetü’l-Ebrâr" Adlı Eseri Üzerine

Öz

“Pîr-ı Türkistan” olarak tarihte iz bırakan Hoca Ahmed Yesevî hazretlerinin hayatı, fikirleri ve öğretisi yüz yıllardır Türklerin manevi, sosyal, siyasî ve edebî hayatını etkileyerek günümüze kadar ulaşmıştır. Ahmed Yesevî'nin hayatı, eserleri, görüşlerine olan ilgiden dolayı eski dönemlerden itibaren onunla ilgili eserler kaleme alınmaya başlanmıştır. Nitekim Sufî Muhammed Danışmend, Mevlâna Koylakî ve İmam Sığnakî ile başlayan Ahmed Yesevî ile ilgili “Tercüme-i Hâl” ve “Menkıbe” yazma geleneği zamanla gelişerek, daha sonraki yüzyıllarda Hoca İshak Ata, Ahmed b. Hazinî, Âlim Şeyh, Zinde Ali, Muhammed Şerif Buharî, Seyyid Ahmed Merginanî gibi müelliflerin eserlerinde de devam etmiş ve bu eserlerde Ahmed Yesevî ve fikirlerine geniş yer verilmiştir. Bunların neticesinde Türkistan tasavvuf edebiyatında “Yesevîlik” literatür geleneği oluşmuştur. Hoca Ahmed Yesevî’nin adı geçen takipçileri tarafından kaleme alınan “Neseb-nâme”, “Risâle der Tercüme-i Ahmed-ı Yesevî”, “Mir’âtü’l-Kulûb”, “Hadîkatü’l-Ârifîn”, “Menbaʿu’l-Ebhâr fi Riyâzî’l-Ebrâr”, “Cevâhirü’l-Ebrâr min Emvâci’l-Bihâr”, “Câmiʿu’l Mürşidîn”, “Lemehât min Nefehâti’l Kuds”, “Hüccetü’z Zâkirîn”, “Semâratü’l Meşâyih”, “Târîh-i Meşâyih-i Türk”, “Silsile-i Nisbet-i Meşâyih-i Türk”, “Bahrü’l-ulûm”, “Tenzil us-Salihin”, “Bostânü’l-Muhibbin” gibi pek çok değerli kaynak eserler geçtiğimiz son dönemlerde keşfedilmiştir. Bu eserlerde Pîr-i Türkistan’ın hayatı, eserleri, fikirleri ve Yesevîlik ekolünün özelliklerine dair çok kıymetli bilgiler aktarılmıştır. Yazıda Hazinî’nin “Hüccetü’l-Ebrâr” adlı eseri üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Edebiyat
• Hoca Ahmed Yesevî
• Hikmet
• Hazinî
• Eser

About Hazini’s “Hüccetü’l-Hazini’s” Work Named “Hüccetü’l-Abrar”

Abstract

The life, ideas, and teachings of Khwaja Ahmad Yassawi, who left a mark in history as the Pîr-i Turkistan, have influenced the spiritual, social, political, and literary life of the Turks for centuries and have reached the present day. Due to the interest and devotion to Ahmad Yassawi’s life, works, and views, works about him began to be written even while he was still alive. Indeed, the tradition of writing Terjume-i Hal and Manqiba about Ahmad Yassawi, which began with Sufi Muhammad Danishmend, Mavlana Qoylaki, and Imam Sighnaki, gradually developed and continued in later centuries in the works of authors such as Khwaja Is’haq Ata, Ahmad b. Hazini, Alim Sheikh, Zinda Ali, Muhammad Sharif Bukhari, and Sayyid Ahmad Merghinani, where Ahmad Yassawi and his ideas were given wide coverage. As a result of these, a Yassawiyya literature was formed in Turkistan Sufi literature. In the last quarter century, many valuable sources written by the followers of Khwaja Ahmad Yassawi have been discovered, such as Nesebname, Risale der Tarjume-i Ahmad-i Yassawi, Miratu’l Qulub, Hadiqatu’l Arifin, Menbaʿu’l Ebhar fi Riyazi’l Ebrar, Javahiru’l Ebrar min Emvaji’l Bihar, Jamiu’l Murshidin, Lemehat min Nefehati’l Quds, Hujjatu’z Zakirin, Semeratu’l Meshayih, Tarih-i Meshayih-i Turk, Silsile-i Nisbet-i Meshayih-i Turk, Bahru’l Ulum, Tanzilu’s Salihin, Bostanu’l Muhibbin. These works contain extensive and valuable information about the life, works, ideas of the Pir-i Turkistan and the characteristics of the Yassawiyya school. The paper will focus on Hazini’s work titled Hujjatu’l Abrar.

Keywords

• Sufism
• Literature
• Khoja Ahmad Yassawi
• Wisdom
• Hazini
• Work

References

1. Akar, M. (1994). Osmanlılarda Yesevilik. Bir, (1), 11–17.
2. Azamat, N. (t.y.). Cevâhirü’l-Ebrâr. Diyanet İslam Ansiklopedisi (Cilt 7, s. 432). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. DeWeese, D. (2000). Sacred places and public narratives: The shrine of Ahmad Yassavi in hagiographical traditions of the Yassavi Sufi order (16th–17th centuries). The Muslim World, 90(3–4), 353–376.
4. Erşahin, S. (1999). Osmanlı Devleti ve Türkistan Müslümanlarının hac seferleri. Diyanet İlmi Dergi, 35(1), 231–248. Hasan, N. (1998). Hazinî’nin hayatı ve eserleri hakkında. Özbek Dili ve Edebiyatı, (1), 25–28.
5. Hasan, N. (1999). Sultan Ahmed Hazinî’nin Cevâhirü’l-Ebrâr min Emvâci’l-Bihâr eseri ve onun Yesevîsinaslıktaki ilmî-tarihî kıymeti [Yayımlanmamış doktora tezi]. Özbekistan Fenler Akademisi Ali Şir Nevai Dil ve Edebiyat Enstitüsü.
6. Hasan, N. (2001a). Hazinî ve Menbaʿu’l-Ebhâr fî Riyâzi’l-Ebrâr eserine dair. İslami Edebiyat, (35), 41–43.
7. Hasan, N. (2001b). Ahmed Mahmud Hazinî (Hayatı ve Eserleri). Taşkent: Fen Yayınevi.
8. Hasan, N. (2008). XVI. yüzyıl tasavvuf edebiyatında Hazinî eserlerinin yeri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (20), 501–509.

9. Hasan, N. (2009). Yeseviliğe dair bazı kaynak eserler hakkında. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkic, 4(2), 618–633.
10. Hasan, N. (2013). Tradition of Yassawism in 16th century Chagatai literature. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(1), 1607–1618.
11. Hazinî. Cevâhirü’l-Ebrâr min Emvaci’l-Bihar. İstanbul Üniversitesi kütüphanesi, TY Bölümü. Nu. 3893.
12. Hazinî. (1995). Cevâhirü’l-Ebrâr min Emvaci’l-Bihar. Yesevi Menakıbnamesi, trc. Cihan Okuyucu, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Araştırma Enstitüsü Yayınları.
13. Hazinî. (t.y.). Hüccetü’l-Ebrâr (Bibliothèque Nationale, Pers A.F. 263, 103b–173b).
14. Kara, M. (1996). Yeseviyye’nin temel kitabı Cevâhirü’l-Ebrâr min Emvâci’l-Bihâr. In Ahmed-i Yesevî: Hayatı, Eserleri, Tesirleri (s. [sayfa aralığı belirtilmemiş]). İstanbul: Seha Neşriyat.
15. Köprülü, F. (1991). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
16. Kunt, İ. (2002). Hazinî ve Divanı (İnceleme–Metin) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Selçuk Üniversitesi, Konya.
17. Okuyucu, C. (2004). Hazinî ve yeni bulunan eserleri. Journal of Turkish Studies, 29(1), 205–223.
18. Osman, A. (1998, 14 Ekim). Hazinî Cevahiratı. Taşkent Akşamı.
19. Refiuddin, S., & Hasan, N. (2004). Hazinî’nin Câmiu’l-Mürşidîn eseri hakkında. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, (12), 159–166.
20. Şener, İ., & Yıldız, A. (2003). Türk İslam edebiyatı (s. 296). İstanbul: Rağbet yayınları.
21. Tosun, T. (1997). Yesevîliğin ilk dönemine ait bir risale: Mir’âtü’l-Kulûb. İLAM Araştırma Dergisi, (2), 41–85.