İslam Düşüncesi ve Ekoloji: Tevhid, Emanet ve Denge Üzerine Bir Okuma

Abstract

Bu çalışma, İslam düşüncesinin temel kavramları olan tevhid (birlik), emanet (sorumluluk) ve mizan (denge) çerçevesinde insan-doğa ilişkisini inceleyerek, günümüz ekolojik krizine yönelik İslamî bir etik bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır. Araştırma nitel yöntemle, Kur’an ayetleri, klasik İslam düşüncesi, sufî gelenek ve çağdaş literatür esas alınarak yapılmıştır. Çalışma, İslam düşüncesinin insan-doğa ilişkisinde sadece ahlaki değil, aynı zamanda metafizik bir sorumluluk bilinci sunduğunu ortaya koymaktadır. Tevhid ilkesi, varlığın birliğini vurgulayarak insanın doğadan ayrı değil, onunla birlikte bütüncül bir varlık olduğunu hatırlatır. Halifelik ve emanet anlayışı, insanın doğa üzerinde mülkiyet değil, koruyuculuk ve sorumluluk bilinci taşıması gerektiğini belirtir. Mizan kavramı ise evrensel dengeyi koruma sorumluluğunu hem bireysel hem toplumsal boyutta temellendirir. Ayrıca, İslam düşünürlerinin kozmoloji anlayışları bağlamında doğa ile Allah arasındaki hiyerarşik bağ vurgulanır. Buna ek olarak, sufî gelenekte doğanın canlı ve kutsal bir varlık olarak görülmesi, çevreye mistik bir saygı kazandırmaktadır. Sonuç olarak çalışma, modern ekolojik krizin temelinde insanın varlık bütünlüğünden kopuşunun ve doğayı kutsallığından arındıran seküler bakışın yattığını ortaya koymakta; İslam düşüncesinin bu kopuşu aşarak insan ve tabiat arasındaki ilişkiyi yeniden ilahî bir birlik ekseninde kurma potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir.

Keywords

• İslam Düşüncesi
• Çevre
• Tevhid
• Emanet
• Mizan

An Islamic Perspective on Ecology: A Reading on Tawhid, Trust, and Balance

Abstract

This study presents an Islamic ethical perspective on the contemporary ecological crisis by analyzing the human–nature relationship through the key concepts of Islamic thought: tawhid (unity), amanah/khilafah (trust and stewardship), and mizan (balance). Employing a qualitative method, the research draws on Qur’anic verses, classical Islamic philosophy, Sufi traditions, and contemporary eco-Islamic literature. The findings reveal that Islam offers not only a moral but also a metaphysical awareness of responsibility toward nature. Tawhid affirms the unity of existence, reminding humanity that it is an integral part of creation. The principles of khilafah and amanah emphasize stewardship rather than ownership, while mizan provides the ethical foundation for maintaining harmony and balance. Within Islamic cosmology, the divine order connects all beings, and in Sufi thought, nature is seen as a living, sacred entity inspiring spiritual reverence. The study concludes that emerging notions such as “green fiqh” (eco-fiqh) could form a robust ethical basis for environmental law and policy in the Islamic world. It recommends that Muslim societies develop ecological awareness and environmental policies rooted in these enduring Islamic principles.

Keywords

• Islamic Thought
• Ecology
• Tawhid
• Trust
• Balance

References

1. Affifi, A. E. (1947). Muhyiddîn İbnu’l Arabî’nin tasavvuf felsefesi (M. Dağ, Çev.), Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
2. Bilgin, B. (2023). İbn Sînâ’da tanrısal bir eylem olarak kendini bilme meselesi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (108), 287-305.
3. Christine Brodbeck, R. (2018). Hazreti insan (Ö. M. Çolakoğlu, Çev.), Aşina Kitap.
4. Chittick, W. C. (1986). God surrounds all things: an islamic perspective on the environment, The World and I, 1(6), 671-678.
5. Chittick, W. C. (2005). The sufi doctrine of Rumi, World Wisdom.
6. Chittick, W. C. (2010). Kozmostaki tek hakikat, (Ö. M. Çolakoğlu, Çev.), Sufi Kitap.
7. Demircioğlu, A. (2015). İslam düşüncesinde çevre ve ekolojik denge. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3(2), 127-136.
8. Ekinci, E. (2018). İslam dini’nin çevreye ve çevre sorunlarına bakış açısı. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 129-140.

9. el-Fârâbî, Ebu N. (2015). El- medinetü’l-fâzıla (ideal devlet) (A. Arslan, Çev.), Divan Kitap.
10. el-Fârâbî, Ebu N. (2022). Fusûsü’l-hikme (hikmetin özleri) (T. Uluç, Çev.), İnsan Yayınları.
11. el-Gazzâlî, Ebû H. M. bin A. (2010). Dinde kırk prensip (A. Duram, Hzl.), Yeni Şafak Kültür Armağanı.
12. es-Sülemî, Ebû A. (2014). Tasavvufa giriş (A. Akay, Çev.), İlk Harf Yayınları.
13. Guenon, R. (2019). Modern dünyanın bunalımı (M. Kanık, Çev.), İnsan Yayınları.
14. Gümüş Böke, E. (2019). İslâm hukukunda çevre bilinci algısı üzerine. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(16), 229-251.
15. Hazar, F. (2022). Eko-fıkıh ekseninde yeni bir makâsıdu’ş-şerîa tasnifinin imkânı (çevrenin zarûriyyât kapsamına alınması hakkında). Amasya İlahiyat Dergisi, 18, 293-323.
16. İbn Rüşd. (2015). Felsefe-din ilişkileri (faslu’l-makâl; el-keşf an minhâci’l-edille) (S. Uludağ, Çev.), Dergâh Yayınları.
17. İbn Sinâ. (2013a). En-necât (K. Şenel, Çev.), Kabalcı Yayınları.
18. İbn Sînâ. (2013b). Kitabu’ş-şifa: metafizik II. (E. Demirli ve Ö. Türker, Çev.), İstanbul: Litera Yayınları.
19. İkbal, M. (2015). Şikâyet ve cevabı (H. Toker, Çev.), Demavend Yayınları.
20. Khalid, F. M. (2019). Signs on the earth islam: modernity and the climate crisis, Kube Publishing.
21. Kılınç, Ş. (2022). Çevresel krize teolojik bir yanıt: ekoteoloji. İslami Araştırmalar, 33(3), 748-759.
22. Koçyiğit, Y. (2020). Dünyada değişen çevre algısı ve islam’ın çevrecilik anlayışı. İlahiyat, 4, 63-76.
23. Kula, N. (2011). The principles of relationship between human and the environment in the Qur’an. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(20), 117-137.
24. Masri, Al-H. B. A. (1992). Islam and ecology. F. M. Khalid&J. O’Brien (Ed.) Islam and Ecology, (1-23) içinde. Cassell Publishers.
25. Nasr, S. H. (1990a). Man and nature: the spiritual crisis of modern man, Unwin Paperbacks.
26. Nasr, S. H. (1990b). İslam ve çevre bunalımı. (M. Uyanık, Çev.), İslami Araştırmalar, 4(3), 155-174.
27. Özdemir, İ. (2006). Kur’an ve çevre. İslami İlimler Dergisi, 1(2), 161-183.
28. Rûmî, M. C. (2010). Mesnevî (S. Nahîfî, Çev.), Timaş Yayınları.
29. Sayem, Md. Abu. (2021). Islam and environmental ethics a Qur'ānic Approach. İslamic Studies, 60(2), 157-172.
30. White, L. J. (1967). The historical roots of our ecologic crisis. Science, 155(10), 1203-1207.
31. Yûnus Emre. (2016). Dîvân (M. Tatçı, Hzl.), Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.