REFLECTIONS OF THE REACTION TO THE TOBACCO CONCESSION GRANTED TO THE BRITISH BY NÂSIRÜDDİN SHAH ON SOCIAL LIFE

Year 2025, Issue: 49, 355 - 381, 30.04.2025

Celal Aslan

https://doi.org/10.14520/adyusbd.1415859

Abstract

Qajars were a dynasty of Turkish origin that ruled in İran between 1795-1925. Nâsırüddin Shah, the fourth ruler of the Qajar dynasty, was the first ruler among the members of the dynasty to organize trips to Europe. During his trip to England, he granted the British the right to produce and operate all tobacco produced in İran for 50 years. As a result of the tobacco concession, the tobacco, which was the source of livelihood of the people, was taken away from them and the British company's oppressive behavior turned into a rebellion movement. This study focuses on the changes in social life that occurred as a result of the tobacco concession and the mass reactions against it. In the article, the changes in social life brought about by the tobacco concession, which constitutes the main subject of the study, are included. In addition, the brief history of the Qajar dynasty and the tobacco concession are also mentioned. For the study, a literature review was conducted and Persian sources were utilized. The lack of sufficient studies on the subject in our country has been the main purpose of preparing this article.

Keywords

Qajar Dynasty , Nâsırüddin Shah , Tobacco Concession , Social Life

NÂSIRÜDDİN ŞAH’IN İNGİLİZLERE TANIDIĞI TÜTÜN İMTİYAZINA GÖSTERİLEN TEPKİNİN TOPLUMSAL HAYATA YANSIMALARI

Abstract

Kaçarlar 1794-1925 tarihleri arasında İran coğrafyasında hüküm sürmüş Türk asıllı hanedanlıktır. Kaçar hanedanlığının dördüncü hükümdarı olan Nasuriddin Şah, hanedan mensupları içerisinde Avrupa'ya seyehatler düzenleyen ilk hükümdardır. İngiltere seyahati sırasında İngilizlere 50 yıllığına İran’da üretilen tüm tütünlerin üretim ve işletme hakkını vermiştir. Tütün imtiyazı sonucunda halkın geçim kaynağı olan tütünün ellerinden alınması ve İngiliz şirketin halka zulmedici davranması gibi nedenler isyan hareketine dönüşmüştür. İsyana ulemanın da fetvalar vererek desteklemesi neticesinde isyan gün geçtikçe büyümüş ve saltanat sarayının kuşatılmasına kadar ilerlemiştir. İsyanın büyümesi Nasuriddin Şah’ı tedirgin etmiş ve imztiyazı geri çekmesine sebep olmuştur. İsyan hareketi ekonomik sebeplerle başlamış olsa da Kaçar hanedanlığında siyasi, diplomasi, sosyal ve hukuki alanlarda değişimler meydana getirmiştir. Batı tarzı Darü’l-Fünun kurulması, haftalık gazete çıkarılması, Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi, sağlık alanında laboratuarlar ve akademiler açılması bu değişimler arasında sayılabilir.
Yapılan çalışmada tütün imtiyazı ve ona karşı gösterilen kitlesel tepkiler sonucu meydana gelen sosyal hayattaki değişimler ele alınmıştır. Makalede çalışmanın asıl konusunu oluşturan tütün imtiyazının sosyal hayatta meydana getirdiği değişimlere yer verilmiştir. Ayrıca Kaçar hanedanlığının kısa tarihçesine ve tütün imtiyazına da değinilmiştir. Çalışma için öncelikle literatür taraması yapılmış ve Farsça kaynaklardan istifade edilmiştir. Ülkemizde, bahsedilen konu hakkında yeterli çalışmanın bulunmaması bu makaleyi hazırlamamın temel amacı olmuştur.

Keywords

Kaçar Hanedanlığı , Nâsırüddin Şah , Tütün İmtiyazı , Sosyal Hayat

References

• Alam, M.R. ve Zahra R. S. (2012). "Tütün Hareketinde Kadınların Rolünün Gözden Geçirilmesi.” Kadın ve Kültür, 4(15):71-78.
• Al-Salehin, H. Z. ve Hassan, B. Q.(2018). "Siyaset, Cinsiyet, Temsil (Nasrid Döneminde Cinsiyete Bakış Açısının Eleştirel Analizi)." Görsel Sanatlar (Güzel Sanatlar), 24(1):39-48. https://doi.org/10.22059/jfava.2019.256037.665918
• Azad, H. M. Maryam, S. Mohammad H.(2019). “Kaçar ve Meşrutiyet Döneminde Kadın Nesrinin Üslubu.” Farsça Şiir Ve Düzyazı Üslup Dergisi( Baharı Adeb), 13-12(58):27-46. http://noo.rs/cYcMr
• Bratlow, F. (1401). "Nasrid Dönemi Basınında Kültür Politikalarının Yansıması." Kültür ve İletişim Çalışmaları, 23(59). (seri 91):173–191. https://doi.org/10.22083/jccs.2022.303075.3433
• Eqhbali, M., ve Hashemi, M. (2024). “Margaret Archer’ın Teorisi Üzerinden İran’daki Tütün Hareketinin Morfogenezi Üzerine Bir İnceleme.” Doğu Medeniyeti ve Sanatı Dergisi, 11(42): 18-31. https://www.doi.org/10.22034/jaco.2023.366258.1269
• Falahi, A.(2017) "Avusturyalı Danışmanların Birliklerin Eğitimi Ve Nasrid Döneminde İran'a Askeri Bilgi Ve Teknoloji Transferindeki Performansı Ve Rolünün Araştırılması.” History of Science, 16(1):37-51. https://doi.org/10.22059/jihs.2019.287103.371507
• Mehrabizadeh, A. Esfahanian, D. Alyari, H. Mirjafari,H. (2018). "Birinci Dünya Savaşı'ndan Kaçarların Yok Edilmesine Kadar Kerman Eyaletindeki İngiliz Siyasi Hedeflerini Açıklamak.” İran ve İslam Tarihi Araştırmaları, 13(25):103-124. https://www.doi.org/10.22111/jhr.2019.17221.1943
• Morshidizad, A. Keshavarzshukari, A. Porterkamani, B. A. (1389). "Tütün Hareketinde Seferberlik Ve Siyasi Eylem (1270-1269)." Siyasi Bilgi, 6(2) (ardışık 12): 177-206. https://doi.org/10.30497/pk.2011.13
• Naibian, J., Dehghani, R., Poursilab,J. A. (2014). "Nasrid Döneminde İran'da Halk Hekimliği", İslam'dan Sonra İran Tarihi (Edebiyat ve İnsan Bilimleri Fakültesi Dergisi, Tebriz Üniversitesi), 5(10):171-201. https://sid.ir/paper/207543/fa
• Nefisi, S. (1335). Tarih-i İçtimai ve Siyasi-yi İran der Devre-i Muasır. Tahran: İntişarat-ı Matbuati-i Şark.
• Niya, C. M. (1377). Heft Bar İşgal-i İran Der. Tahran: Panos Matbuati (Cilt 4. s.108).
• Peşvai, H., Zahra A. (1401). “Naseri Kraliyet Sarayının Mimarı (1264-1313H).” Safa, 32(99):107-125. https://doi.org/10.52547/sofeh.32.4.107
• Rezaei, M. A. Rezaei. (2018). "Kadınların Konuşma Dilinin Yazılı Kültüre Dönüşümü (Nasrid Döneminden Meşrutiyet Dönemine Kadar)." Fars Dili ve Edebiyatı Araştırması, 14: 173-195. https://sid.ir/paper/56071/fa
• Sarostani, M. S. (2017). "Ahmed Bin Musa Al-Kazem Shah Cheragh'ın (A.S.) Kutsal Türbesi'nin, Şiraz'ın Tütün Hareketleri ve Meşrutiyetteki Siyasi ve Sosyal Gelişmelerindeki Rolü ve İşlevi.” Din Kültürü Yaklaşımı, 1(1):105-120.
• Zand, A. S. ve Mehrdad F. (1400). "Tütün Hareketi ve Siyaset Alanında "İnsanların" Ortaya Çıkışı.” Tarihsel Sosyoloji, 13(1):195–217. https://jhs.modares.ac.ir/article-25-48152-fa.pdf
• Zargarinejad, G. ve Mohammad A. A.(1389). "Yeni Bilimlerin Çevirisi Sırasında Geleneksel Ve Modern Astronomi Arasındaki Çatışma (Naser Al-Din Shah Qajar Dönemi)." History of İran (Research Journal of Humanities), 8 (ardışık 5/66):49-69. https://ensani.ir/fa/article/318911
• İngilizce Kaynaklar Tafreshi, Poupak Nassir, (2010),“The Struggle For Freedom, Justıce, And Equalıty: The Hıstory Of The Journey Of İranıan Women In The Last Century”, Washington University in St. Louis Washington University Open Scholarship.
• Türkçe Kaynaklar Aydoğumuşoğlu, C. (2011). “Abbas Mirza (1789) ve Dönemi.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(19):182-192.
• Bolat, G. (2013). ”Mirza Taki Han (Emir Kebir) Ve Reformları (1848-1851).” Belleten Dergisi, 77(278): 151-182.
• Cezani, B. (2014). İran Meşrutiyet Devrimi Göçler ve Amaçlar (1906-1911). İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Çolakoğlu, S. (2019). Nasırüddin Şah Dönemi (1848-1896) Ve Tütün İmtiyazı. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Foltz, R. (2021). İran Tarihi. çev., Hüseyin Gökalp. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
• Garthwaıte, G. R. (2023). İran Tarihi Pers İmparatorluğundan Günümüze. çev.,Fethi Aytuna. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
• Ghanbarlou, R. M. (2023). 19. Yüzyıl İran Modernleşmesi ve Osmanlı Etkisi. Ankara: Nobel Bilimsel Eserler.
• İme, G. (2021). “Emir Kebir’in (Mirza Tâki Han) Kaçarlar Döneminde İran’daki Yenileşme Hareketlerine Katkıları.” İran Ve Turan Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(6): 45-70.
• İşimtekin, S. (2010). “Nâsıruddin Şâh Kâçâr’ın Avrupa Seyahatleri ve İran Üzerindeki Sonuçları.” Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 10(31):173-190.
• Karacan, O. (2013). 1906 İran Meşrutiyeti. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
• Karadeniz, Y. (2012). İran Tarihi(1700-1925). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Karabalık, K. (2023). “İran’da Tütün İmtiyazının İngilizlere Verilmesi Meselesi ve İranlı Kadınlar (1890- 1892)”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 9(4):715-729. http://dx.doi.org/10.21551/jhf.1391233
• Keskinkılıç, E. (2013). “İki Türk Hanedanlığında Özelleştirmenin Serüveni: Osmanlı Devleti’nde Ve Kaçarlar’da Tütün İmtiyazı Ve Tepkiler.” Turkish Studies, 8 (11): 175-192. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.5712
• Kılıç, H. (2006). İran’ın modernleşme sürecinde Osmanlı Devleti’nin rolü (1848-1923). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
• Kurtuluş, R.(2013). “Zendler.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul: (Cilt. 44 s.256-258).
• Memmedova, İ. (2022). “Kaçarlar Döneminde Tebriz Şehrinde Çayhaneler”, XVIII. Türk Tarih Kongresine Sunulan Bildiriler, Türk Tarih Kurumu. Ankara: Cilt 2, ss.281-290.
• Mangol, B. Hamid A. W. L. Hanaway, Jr. (2012). “Anjoman (Organization).” Encylopedia İranica, 2(1):77-83.
• Nasır N. ve Didem D.(2010). “İran İslam Cumhuriyeti: Tarihi, Siyaseti Ve Demokrasisi.” Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, 6 (2):2-32.
• Pira, S. ve Özgüdenli, O.G. (2006). “Nasırüddin Şah.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul: (Cilt 32 s.405-406).
• Sümer, F.(1991). “Avşarlılar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul: (Cilt 4 s. 164-166). Sümer, F.(2001) “Kaçarlar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul: (Cilt 24,s. 51). Tekcan, M.(2015). “İran Afşarları.” Tehlikedeki Diller Dergisi, 4(6-7):45-65. Uncu, C.(2016). “İran’daki Son Türk İktidarı (Kaçar Hanedanı) Üzerine Siyasi ve Sosyo-Ekonomik Bir Değerlendirme.” The 1st International Conference on Studies in Turkology (ICOSTURK’ 2016), Barcelona:41-54.