INSTİTUTİONALİZATİON EFFORTS OF RÜŞDİYE SCHOOLS İN THE OTTOMAN PROVİNCES (1848-1880)

Year 2025, Issue: 51, 374 - 403, 31.12.2025

Abdusselam Ertekin

https://doi.org/10.14520/adyusbd.1775853

Abstract

This study examines the institutionalization efforts of rüşdiye schools—one of the most crucial components of the Tanzimat-era modernization initiatives of the Ottoman Empire—between 1848 and 1880 in the provinces. The central argument of the research is that the establishment of rüşdiye schools in the provinces was not merely a one-sided implementation of central authority, but rather a process shaped through ongoing negotiation, adaptation, and local initiatives between the standardizing objectives of the center and the administrative, financial, and social realities of the provinces. Drawing upon archival documents and contemporary press sources, the study demonstrates that the history of provincial rüşdiye schools can be read not only as the construction of a new educational institution, but also as a mirror reflecting the administrative, fiscal, and social challenges of nineteenth-century Ottoman modernization. In this respect, the trajectory of rüşdiyes in the provinces serves as an illustrative example for understanding the complex and multi-layered nature of center–province relations.

Keywords

Ottoman State , Education , Rüşdiye Schools , Provinces

OSMANLI TAŞRASINDA RÜŞDİYE MEKTEPLERİN KURUMSALLAŞMA ÇABALARI (1848-1880)

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin Tanzimat dönemi modernleşme hamlelerinin en önemli halkalarından biri olan rüşdiye mekteplerinin 1848-1880 yılları arasında taşrada geçirdiği kurumsallaşma çabalarını ele almaktadır. Araştırmanın temel savı rüşdiye mekteplerini taşrada teşkilinin yalnızca merkezî iradenin tek yönlü bir tatbikatı olmayıp bilakis merkezin standartlaştırıcı hedefleri ile taşranın idari, mali ve toplumsal gerçeklikleri arasında sürekli bir müzakere, uyum arayışı ve yerel inisiyatifler üzerinden şekillendiğini ortaya kaymaktadır. Arşiv belgeleri ile dönemin basınına dayanılarak yürütülen inceleme, taşra rüşdiyelerin tarihi bir eğitim kurumunun inşasından öte XIX. yüzyıl Osmanlı modernleşmesinin idari, mali ve sosyal zorluklarının bir aynası olarak okunabilir. Bu nedenle rüşdiyelerin taşradaki serencamı merkez-taşra ilişkilerinin karmaşık ve çok katmanlı mahiyetini anlamak bakımından bir örnek niteliği taşımaktadır.

Keywords

Osmanlı Devleti , Maarif , Rüşdiye Mektepleri , Taşra

References

• Akyüz, Y. (1999). Türk eğitim tarihi (Başlangıçtan 1999’a). Alfa Yayınları.
• Basiret, No:1624, 2 Ramazan 1292/2 Ekim 1875.
• Basiret, No: 1220, 15 Rabiülevvel, 1291/2 Mayıs 1874.
• Basiret, No: 973, 12 Cemaziyelevvel 1290/8 Temmuz 1873.
• Basiret, No: 1174, 21 Muharrem 1291/10 Mart 1874.
• Bozan, O. (2021). Osmanlı modernleşme döneminde Çüngüş nahiyesinde rüşdiye mektebi. Artuklu İnsan ve Toplum Bilim Dergisi, 6(1), 43–59.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e.), No:1183, Gömlek17, 29 Zilhicce 1255/4 Mart 1842.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vala [MVL], No: 391, Gömlek, 32. 15 Cemaziyelevvel 1284/14 Eylül 1867.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vala [MVL], No: 266, Gömlek, 11. 15 Cemaziyelevvel 1265/8 Nisan 1849
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Meclisi Vala [İ.MVL], No: 127, Gömlek, 3324. 18 Safer 1264/25 Ocak 1848
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubi Kalemi [MF.MKT.]. No:1, Gömlek No: 37, 4 Rabiülahir 1289/11 Haziran 1872.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubi Kalemi [MF.MKT.]. No:1, Gömlek No: 95, 9 Rabiülahir 1289/16 Haziran 1872
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubi Kalemi [MF.MKT.]. No:2, Gömlek No: 30, 11 Cemaziyelevvel 1289/17 Temmuz 1289
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubi Kalemi [MF.MKT.]. No:3, Gömlek No: 40, 25 Cemaziyelevvel 1289/31 Temmuz 1872.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubi Kalemi [MF.MKT.]. No:9, Gömlek No: 34, 4 Muharrem 1290/4 Mart 1873.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubi Kalemi [MF.MKT.]. No:39, Gömlek No:107, 19 Zilhicce 1293/5 Ocak 1877.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Mektubi Kalemi [MF.MKT.]. No:62, Gömlek No: 125, 27 Cemaziyelevvel 1296/19 Mayıs 1879.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Tedrisât-ı İbtidâiye Kalemi [MF.İBT.], No: 3, Gömlek, 117, 5 Cemaziyelevvel 1290/1 Temmuz 1873.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Tedrisât-ı İbtidâiye Kalemi [MF.İBT.], No: 6, Gömlek, 29, 28 Safer 1292/5 Nisan 1875.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Tedrisât-ı İbtidâiye Kalemi [MF.İBT.], No:1, Gömlek 43, 23 Muharrem 1289/2 Nisan 1872.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maârif Nezâreti Tedrisât-ı İbtidâiye Kalemi [MF.İBT.], No: 2, Gömlek, 33, 17 Şevval 1289/18 Aralık 1872.
• Cerîde-i Havâdis, No: 1178, 22 Şaban 1280/1 Şubat 1864.
• Ceride-i Havadis, No: 758, 17 Cemaziyelahir 1274/3 Ocak 1858.
• Cerîde-i Havâdis, No: 305, 14 Receb 1278/15 Ocak 1862.
• Çelebi, E. (2020). Taşra rüşdiye mekteplerinde öğrenci işlerine dair bazı muamelât. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(2), 976–1009.
• Değirmenci, K. (2023). Tavas Erkek Rüşdiye Mektebi (1874–1912). Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 18, 229–255.
• Ergin, O. (1940). Türkiye maarif tarihi (Cilt 2). Osmanbey Matbaası.
• Kaya Doğanay, F. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e rüşdiye mektepleri (Basılmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Issa, F. (2021). Tanzimat Döneminde Osmanlı Bosna’sında Rüşdiye Mektepleri (1851-1878), (Basılmamış yüksek lisanas tezi), Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Tarih Anabilim Dalı.
• Örenç, A. F. (2021). Silvan rüşdiye mektebi ve tedrisatı. In O. Bozan & M. Saylık (Eds.), Sultanlar şehri Silvan: Eğitim–kültür–medeniyet (ss. 1–34). Sonçağ Yayınları.
• Takvim-i Vekayi, No: 176, 21 Zilkade 1254/5 Şubat 1839.
• Takvim-i Vekayı, No:1520, 19 Receb, 1264/21 Haziran 1848.
• Takvim-i Vekayı, No:1531, 27 Şaban 1264/29 Temmuz 1848.
• Takvim-i Vekayi, No: 737, 21 Ramazan 1270/17 Haziran 1854.
• Takvîm-i Vekayi, No: 601, 22 Cemâziyelâhir 1277/ 15 Aralık 1862.
• Takvim-i Vekayi, No: 661, 21 Rebîülevvel 1279/16 Eylül 1862.
• Takvim-i Vekayi, No: 1104, 9 Rebîülevvel 1286/19 Haziran 1869.
• Takvim-i Vekayi, No: 1078, 7 Muharrem 1286/18 Nisan 1869.
• Takvim-i Vekayi, No: 936, 2 Zilhicce 1284/26 Mart 1868.
• Takvim-i Vekayi, No: 922, 5 Şevval 1284/30 Ocak 1868.
• Takvim-i Vekayi, No: 995, 6 Cemaziyelevvel 1284/5 Eylül 1867.
• Takvim-i Vekayı, No: 1525, 5 Şaban 1289/8 Ekim 1872.
• Tekdal, D. (2020). Osmanlı modernleşme döneminde bir taşra okulu: Malatya Erkek Rüşdiyesi (1870–1899). e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12(3), 369–409.
• Tekdal, D. (2021). Osmanlı’da modern taşra okullarına öğrenme ortamı ve eğitimciler bağlamında bakış (Arapgir Erkek Rüşdiyesi örneği 1864–1913). İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi (INIJOSS), 10(1), 72–107.
• Tercüman-ı Hakikat, No: 325, 27 Recep 1296/17 Temmuz 1879.
• Tercümân-ı Hakîkat, No: 1, 13 Şevval 1296/30 Eylül 1879.
• Tercümân-ı Hakîkat, No:11, 29 Zilhicce 1296/14 Aralık 1879.
• Tercümân-ı Hakîkat, No:12, 7 Muharrem 1297/10 Ocak 1880.
• Mecmua-i Ulûm, No:4, 15 Muharrem 1297/29 Aralık 1879.
• Yıldız, H. (2014). Osmanlı yenileşme döneminde Diyarbekir vilayetinde eğitim (1870–1920). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Yıldız, H., & Cengiz, A. (2017). Osmanlı modernleşme döneminde Bozok (Yozgat) Sancağı’nda açılan rüşdiye mekteplerinin durumu. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (düsbed), 9(19), 93–110.
• Vakit, No:1346, 3 Şaban, 1296/23 Temmuz 1879.