ANALYSIS OF AN IMPORTANT BRONZE AGE CENTER IN THE ERZURUM PLAIN USING PHOTOGRAMMETRIC METHODS: KIRKGÖZE FORTRESS AND SETTLEMENT AREA

Abstract

The Bronze Age in Anatolia is characterized by advanced metalworking, fortified settlements, and dense interaction networks. In Eastern Anatolia, the Erzurum Plain, in particular, is one of the most important areas reflecting the socio-economic and cultural dynamics of this period. In this context, Kırkgöze Fortress and its surrounding settlement area, located at an altitude of 2146 m southeast of Kırkgöze Village in the Yakutiye District of Erzurum Province, were documented and analyzed using photogrammetric methods. High-resolution nadir and oblique images obtained by an unmanned aerial vehicle (UAV) were processed in photogrammetry software, and photo alignment, sparse and dense point cloud generation, three-dimensional mesh generation, and orthomosaic map generation were performed. Digital Terrain Models (DEM) and Digital Surface Models (DSM) derived from the obtained datasets were supplemented with contour lines and topographic sections to document the fortress's plan organization, the location of its fortifications, entrance layouts, and state of preservation. Analyses have revealed the fundamental characteristics of the castle's architecture and the phases of its use. Its near-rectangular plan, corner projections, and controlled entrances identified on the west and southeast indicate that the structure was deliberately designed for defensive purposes. The surviving remains of the approximately 3-meter-thick city walls demonstrate the structure's monumental character and its long-term use. Ceramic finds discovered around the castle indicate that the settlement dates to the Early Bronze Age and was reused in the Middle Ages.

Keywords

• Kırkgöze Fortress
• Erzurum Plain
• Bronze Age
• Photogrammetry
• DEM
• Orthophoto

FOTOGRAMETRİK YÖNTEMLERLE ERZURUM OVASINDAKİ ÖNEMLİ BİR TUNÇ ÇAĞI MERKEZİNİN ANALİZİ: KIRKGÖZE KALESİ VE YERLEŞİM ALANI

Abstract

Anadolu’da Tunç Çağı, gelişmiş metal işçiliği, tahkimli yerleşimler ve yoğun etkileşim ağlarıyla karakterize edilmekte olup Doğu Anadolu’da özellikle Erzurum Ovası bu dönemin sosyo-ekonomik ve kültürel dinamiklerini yansıtan önemli alanlardan birisidir. Bu bağlamda, çalışma kapsamında Erzurum ili Yakutiye İlçesi’ne bağlı Kırkgöze Köyü’nün güneydoğusunda, 2146 m rakımda konumlanan Kırkgöze Kalesi ve çevresindeki yerleşim alanı fotogrametrik yöntemlerle belgelenmiş ve analiz edilmiştir. Araştırmada, insansız hava aracı (İHA) ile elde edilen yüksek çözünürlüklü nadir ve oblik görüntüler fotogrametri yazılımlarında işlenmiş; fotoğraf hizalama, seyrek ve yoğun nokta bulutu oluşturma, üç boyutlu ağ (mesh) üretimi ve ortomozaik harita oluşturma aşamaları izlenmiştir. Elde edilen veri setlerinden türetilen Sayısal Arazi Modeli (DEM) ve Sayısal Yüzey Modeli (DSM), eş yükselti eğrileri ve topografik kesitlerle desteklenerek kalenin plan organizasyonu, sur hatlarının konumu, giriş düzenleri ve korunma durumu metrik olarak belgelenmiştir. Analizler, kale mimarisinin temel özelliklerini ve kullanım evrelerini ortaya koymuştur. Dikdörtgene yakın plan şeması, köşe çıkıntıları ve batı ile güneydoğuda tespit edilen kontrollü girişler, yapının savunma amacıyla bilinçli olarak tasarlandığını göstermektedir. Yaklaşık 3 metre kalınlığa sahip sur duvarlarının günümüze ulaşan kalıntıları, yapının anıtsal karakterini ve uzun süreli kullanımını göstermektedir. Kale çevresinde tespit edilen keramik buluntular ise yerleşimin İlk Tunç Çağı’na tarihlendiğini ve Orta Çağ’da yeniden kullanım gördüğünü ortaya koymaktadır.

Keywords

• Kırkgöze Kalesi
• Erzurum Ovası
• Tunç Çağı
• Fotogrametri
• DEM
• Ortofoto

References

1. Açıkkol Yıldırım, A., & Sarı, İ. (2019). Erzurum Alaybeyi Höyük Geç Demir Çağı iskeletleri. G. Altunkaynak (Ed.), Karaz’dan Büyük İskender’e Erzurum Ovası’nda yeni bir keşif: Alaybeyi Höyük (ss. 353–378) içinde. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
2. Akarsu, R. (2023a). “Pulur Höyük’te (Erzurum) 2021 yılı kazı çalışmalarında ele geçen Karaz kültürüne ait grafit astarlı seramikler”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33(1), 33–45.
3. Akarsu, R., (2023b). “Pulur Höyük (Erzurum) 2021 ve 2022 Yılı Kazılarında Tespit Edilen Karaz Kültürüne Ait Zoomorfik Taşınabilir Kutsal Ocaklar", MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(4), 1511-1535.doi:10.33206/mjss.12 72185.
4. Akarsu, R., & Genç, H. (2024). Erzurum-Pulur Höyük 2022 yılı kazı çalışmaları. 43. Kazı Sonuçları Toplantısı, 2, 429–446. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
5. Altaş, N. T. (2015). Coğrafi çevre unsurlarıyla şehirleşme etkileşimi bakımından Erzurum şehri. Ankara.
6. Amiran, R. (1952). “Connections between Anatolia and Palestine in the Early Bronze Age”. Israel Exploration Journal, 2, 89–103.
7. Arınç, K. (2022). Erzurum ilinin turizm coğrafyası. S. Birinci, Ç. K. Kaymaz, & Y. Kızılkan (Ed.), Erzurum ilinde coğrafya araştırmaları (ss. 549–602) içinde. İstanbul: Kriter Yayınevi.
8. Atalay, İ. (1992). Türkiye coğrafyası. İstanbul.

9. Bahar, H. (2013). Eskiçağ uygarlıkları. Konya.
10. Başgelen, N. (1987). Erzurum ve Pasinler çevresinde bazı yeni bulgular. Arkeoloji ve Sanat, 38–39, 16–20. Başkan, S. (2018). Artvin baraj rezervuarları altında kalan maddi kültürel miras ve bu konudaki uygulamaların sürdürülebilir koruma ilkeleri bakımından değerlendirilmesi. Zeitschrift für die Welt der Türken, 10(1), 199–217.
11. Bingöl, B. (2024). Yazılı ve arkeolojik kaynaklar ışığında Demir Çağı'nda Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi’nin ulaşım ağı. Yayınlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Erzurum.
12. Braidwood, R. J., & Braidwood, L. S. (1960). Excavations in the Plain of Antioch I: The earlier assemblages Phases A–J. Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago (Oriental Institute Publications 61).
13. Bryer, A., & Winfield, D. (1985). The Byzantine monuments and topography of the Pontos. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks.
14. Bulut, İ. (2022). Erzurum ilinin tarım coğrafyası. S. Birinci, Ç. K. Kaymaz, & Y. Kızılkan (Ed.), Erzurum ilinde coğrafya araştırmaları (ss. 331–382) içinde. İstanbul: Kriter Yayınevi.
15. Burney, C. A. (1958). “Eastern Anatolia in the Chalcolithic and Early Bronze Age”. Anatolian Studies, 8, 157–209.
16. Burney, C. A., & Lang, D. M. (1971). The peoples of the hills. London: Phoenix.
17. Ceylan, A. (2001a). “1999 yılı Erzincan ve Erzurum yüzey araştırmaları”. 18. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2, 71–82. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Ceylan, A. (2001b). “Erzurum Ovası’nda önemli bir merkez: Cinis Höyük”. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri Araştırma Dergisi 26, 29-42.
19. Ceylan, A. (2008). Doğu Anadolu araştırmaları (Erzurum–Erzincan–Kars–Iğdır) (1998–2008). Erzurum: Güneş Vakfı Yayınları.
20. Ceylan, A. (2015). Doğu Anadolu araştırmaları II: Erzurum–Erzincan–Kars–Iğdır (2008–2014). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
21. Ceylan, A. (2020). “2009 yılı Erzurum, Erzincan Ve Kars İlleri Yüzey Araştırmalarının Bir Değerlendirmesi”. Kafdağı, 5(1), 30–65.
22. Ceylan, A., Ceylan, N., Üngör, İ., Günaşdı, Y., & Özgül, O. (2020). “2018 Erzurum–Erzincan illeri yüzey araştırması”. 37. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 123–142. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
23. Ceylan, A., Bingöl, A., ve diğerleri. (2008). “2006 yılı Erzincan, Erzurum ve Kars illeri yüzey araştırmaları”. 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı – III (ss. 129–149). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
24. Ceylan, A., & Günaşdı, Y. (2018). Erzurum’un Eskiçağ kaleleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
25. Ceylan, A., Üngör, İ., ve diğerleri. (2017). “2015 yılı Erzincan–Erzurum illeri yüzey araştırmaları”. 34. Araştırma Sonuçları Toplantısı – II (ss. 25–50) içinde. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. Ceylan, A., Morkoç, A., & Kalmış, G. (2021). Erzurum Höyükleri Ve Yerleşmeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları
27. Ceylan, A., Özgül, O., & Kalmış, G. (2019). “Karaz kültürü’nün Kahramanmaraş ve çevresindeki yansımaları”. Uluslararası Antik Çağ Döneminde Maraş Sempozyumu (ss. 21–48).
28. Ceylan, N. (2016). “Pasin Ovası’nın kuzeye açılan iki tarihi yolu”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(43), 656–671.
29. Crone, D. R. (1968). Elementary photogrammetry. New York: Frederick Ungar.
30. ÇED ve Çevre İzinleri Şube Müdürlüğü. (2024). Erzurum İli 2023 Yılı Çevre Durum Raporu. Erzurum: Erzurum Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü.
31. Dengiz, O., Demirağ Turan, İ., & Özkan, B. (2019). “Erzurum İli Temel Coğrafi Özellikleri ve Potansiyel İşlemeli Tarım Alanı Varlığı”. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 50(2), 136–152.
32. Doğanay, H. (1989). Erzurum’un Genel Coğrafi Özellikleri Şehri Mübarek. Ankara: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
33. Dumlu, A., & Bingöl, B. (2023). “Erzurum/Aşkale Turaç Kaleleri”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(1), 290–313.
34. Durmuş, E. (2020). “Kargapazarı Dağları ve çevresinde (Erzurum kuzeydoğusu) yaylacılık faaliyetleri”. Coğrafya Dergisi, 40, 1–18.
35. Dyson, R. H. (1968). “The archaeological evidence of the second millennium B.C. on the Persian Plateau”. Cambridge Ancient History II (ss. 14–16). Cambridge: Cambridge University Press.
36. Erinç, S. (1953). Doğu Anadolu coğrafyası. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
37. Erkmen, M., & Altunkaynak, G. (2017). “2016 yılı Alaybeyi Höyük kazısı”. 26. Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumu (ss. 237–262).
38. Esin, U. (1969). Kuantitatif spektral analiz yardımıyla Anadolu’da başlangıcından Asur kolonileri çağına kadar bakır ve tunç madenciliği. İstanbul.
39. Goetze, A. (1957). Kulturgeschichte Kleinasiens, München
40. Günaşdı, Y. (2013). Karasu (Yukarı) Havzasındaki tarihi ve arkeolojik veriler Yayınlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
41. Günaşdı, Y. (2016). “Geçitler ülkesinde önemli bir Urartu kalesi: Avnik”. TÜBA-AR, 19, 113–135.
42. Günaşdı, Y., Üngör, İ., & Ceylan, A. (2020). “2019 yılı Erzurum–Erzincan illeri yüzey araştırması”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 661–684.
43. Günaşdı, Y. ve Küçükyıldız, İ. (2021). “2019 yılı Ağrı ili, Eleşkirt ilçesi yüzey araştırması”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(1), 557-577.
44. Güneri, A. S. (2002). “1987 Erzurum–Sos Höyük kazıları ve 1985–1997 yılları arasında Erzurum çevresinde yapılan arkeolojik çalışmalar ışığında Son Tunç–Erken Demir Çağı’nda Doğu Anadolu–Kafkasya–Orta Asya arasındaki kültürel ilişkiler”. OLBA, 5, 1–33.
45. Harmankaya, S., & Erdoğdu, B. (2002). Türkiye arkeolojik yerleşmeleri – 4. İstanbul. Herodotos. (t.y.). Herodot tarihi. İstanbul.
46. Kalmış, G. (2019). “Erzurum’da önemli bir Tunç Çağı merkezi: Aşkale Höyük”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 6(4), 2028–2053.
47. Kayserili, A. (2011). Erzurum şehrinin kültürel coğrafyası (Maddi kültür öğelerine göre) Yayınlanmamış doktora tezi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
48. Kayserili, A. (2014). Erzurum şehrinin kültürel coğrafyası. Erzurum.
49. Kayserili, A. (2016). “A symbolism essay in cultural geography: A case of Erzurum City”. GEOBALCANICA (ss. 271–276). https://doi.org/10.18509/GBP.2016.36
50. Kelly-Buccellati, M. (1979). The fertile crescent culture: North eastern connections of Syria and Palestine in the third millennium B.C. Ugarit-Forschungen, 11, 413–430.
51. Khalaf, S. (2006). Doğu Anadolu Bölgesi Nüfus Özellikleri. Yayınlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler enstitüsü, İstanbul.
52. Koşay, H. V., & Vary, H. (1967). Güzelova (Tufanç) Erzurum kazısı 1961. Ankara.
53. Koşay, H. Z. (1948). “Karaz Sondajı”. 3. Türk Tarih Kongresi (ss. 165–169). Ankara: TTK Yayınları.
54. Koşay, H. Z. (1964). “Pulur ve Güzelova (Erzurum araştırmaları)”. Atatürk Konferansları, 1, 91–94. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
55. Koşay, H. Z. (1974). Erzurum ve Çevresinin Dip Tarihi. Atatürk Üniversitesi 50. Yıl Armağanı (ss. 39–64). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
56. Koşay, H. Z., & Turfan, K. (1959). Erzurum–Karaz Kazısı Raporu. Belleten, 23(91), 349–413.
57. Kozbe, G., Ceylan, A., ve diğerleri. (2008). Türkiye arkeolojik yerleşmeleri – 6a–b: Demir çağları. İstanbul: Ege Yayınları.
58. Kökten, İ. K. (1953). “1952 yılında yaptığım tarih öncesi araştırmaları hakkında”. DTCF Dergisi, 11(2–4), 177–209.
59. Ksenophon. (t.y.). Anabasis (Onbinlerin dönüşü). (O. Yarlıgaş, Çev.). İstanbul: Kabalcı.
60. Kuftin, B. A. (1943). “An Urartian columbarium on the slopes of Ararat and the copper age of Kura–Arax basin.” Vestnik Gosudarstvennogo Muzeja, 13B, 92–123.
61. Küçükyıldız, İ. (2020). “Tarihi ve arkeolojik veriler ışığında Eski Çağ’da Tortum”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 64, 399–439.
62. Küçükyıldız, İ. (2022). Kazı ve yüzey araştırmaları ışığında Erzurum ve çevresinde Demir Çağ mimarisi. Yayınlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Erzurum.
63. Linder, W. (2006). Digital photogrammetry: A practical course. Düsseldorf: Springer Science and Business Media.
64. Minorsky, V. (1953). Studies in Caucasian history. London: Taylor’s Foreign Press.
65. Özdoğan, M. (2023). “The making of the Early Bronze Age in Anatolia”. Old World: Journal of Ancient Africa and Eurasia, 3(1), 1–58.
66. Özgül, O. (2015). “Erzurum Tortum’da önemli bir Urartu kalesi: Kapıkaya”. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(9), 69–92.
67. Özgül, O. (2016). “Erzurum’da stratejik bir Urartu kalesi: Tepeköy (Pir Ali Baba)”. TÜBA-AR, 19, 137–157.
68. Özgül, O., Ceylan, N., & Ceylan, A. (2020). “2020 Yılı Erzurum–Erzincan İlleri Yüzey Araştırması”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 777–804.
69. Özgül, O., & Söylemez, B. (2021). “Alalah belgeleri ışığında Amik Ovası ve çevresinde Hurri yer adları ve lokalizasyonları üzerine bir değerlendirme”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(4), 2496–2512.
70. Özgül, O., & Üngör, İ. (2016). “Erikua’da stratejik bir Urartu merkezi: Kasımıntığı Kalesi”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17, 225–240.
71. Pehlivan, M. (1984). En eski çağlardan Urartu’nun yıkılışına kadar Erzurum ve çevresi. Yayınlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
72. Pehlivan, M. (1991). Hayaşa (M.Ö. XV-XIII. Yüzyıllarda Kuzeydoğu Anadolu), Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 121, Erzurum.
73. Pehlivan, M. (1990). “Karaz ve Hurriler”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 168–176.
74. Pehlivan, M. (1994). “Başlangıçtan Urartu’nun Yıkılışına Kadar Bayburt ve Yöresi” Türk Tarihinde ve Kültüründe Bayburt Sempozyumu (23–25 Mayıs 1988), Ankara, 327-345.
75. Pehlivan, S. (2016). “Erzurum ilinde yapılan kazılar hakkında bir değerlendirme”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17, 241–265.
76. Polat, F. (2013). Doğu Anadolu yayla kültürü ve yayla mimarisi. İstanbul.
77. Sagona, A. G. (1984). The Caucasian region in the Early Bronze Age. Oxford: BAR International Series 214.
78. Sagona, A. G. (2000). S”os Höyük and the Erzurum region in Late Prehistory: A provisional chronology for Northeast Anatolia”. Chronologies des Pays du Caucase et de l’Euphrate aux IVe–IIIe Millénaires: Actes du Colloque d’Istanbul, 16–19 Décembre 1998 (Varia Anatolica, 11), 329–373.
79. Sevin, V. (2003). Anadolu Arkeolojisi. İstanbul.
80. Sözer, A. N. (1970). Erzurum Ovası’nın beşeri ve iktisadi coğrafyası. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi.
81. Sözer, A. N. (1974). “Erzurum coğrafyası: Tabii ve beşeri özellikler”. Atatürk Üniversitesi 50. Yıl Armağanı: Erzurum ve Çevresi (ss. 27–38). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
82. Şenyurt, S. (2005a). Doğu Anadolu’da bir Erken Demir Çağı tepe yerleşmesi. Ankara: Bakü–Tiflis–Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi Arkeolojik Kurtarma Kazıları Yayınları.
83. Şenyurt, S. Y. (2005b). Tasmasor: Erzurum Ovası’nda bir Demir Çağı yerleşmesi. Ankara: Bakü–Tiflis–Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi Arkeolojik Kurtarma Kazıları Yayınları.
84. Şenyurt, S. Y., & Ekmen, H. (2005). Tetikom: Pasinler Ovası’nda bir Demir Çağı yerleşmesi. Ankara: Bakü–Tiflis–Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi Arkeolojik Kurtarma Kazıları Yayınları.
85. Şenyurt, S. Y., & İbiş, R. (2005). Güllüdere: Aşkale Ovası’nda bir Demir Çağ ve Ortaçağ yerleşmesi. Ankara: Bakü–Tiflis–Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi Arkeolojik Kurtarma Kazıları Yayınları.
86. Tekin, H. (2015). Eski Anadolu madenciliği. Ankara.
87. Tozlu, S. (1997). Trabzon–Erzurum–Beyazıt yolu (1850–1900) Yayınlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
88. Ünlüsoy, S. (2018). “İlk Tunç Çağları boyunca Batı Anadolu’da toplumsal değişim”. CEDRUS, 4, 105–124.
89. Ünsal, V. (2006). “Tarihi ve arkeolojik yönüyle Bayburt–İspir–Yusufeli, Çoruh Havzası”. Trabzon.
90. Ünsal, V. (2017). “Hayaşa Krallığı’nın Kuzeydoğu Anadolu’daki Varlığı ve Hayaşa-Hitit İlişkileri”, Researcher, c. 5, sy. 4, ss. 790–809.
91. Wolf, P. R. (1974). “Elements of photogrammetry (with air photo interpretation and remote sensing)”. New York: McGraw-Hill.
92. Wright, G. E. (1937). “The pottery of Palestine from the earliest times to the end of the Early Bronze Age”. New Haven: American Schools of Oriental Research.
93. Yıldırım, S. (2007). Okçular/Berta Havzası ve çevresinde tarihi ve arkeolojik araştırmalar. Yayınlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
94. Yiğit, T. (2003). “İlk Tunç Çağı’nın son evresinde Anadolu’nun siyasal görünümü”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 33, 167–182.
95. Скаков, А. Ю. (2010). Куро-Араксская культура. Большая Российская Энциклопедия, 16, 421. Москва: Большая Российская Энциклопедия.