MEKANİK DAYANIŞMA PERSPEKTİFİNDEN DİVANÜ LÜGATİ’T TÜRK’TE AKRABALIĞA DAİR SÖZ VARLIĞI

Year 2025, Issue: 51, 286 - 313, 31.12.2025

Selçuk Gündüz

https://doi.org/10.14520/adyusbd.1782416

Abstract

Tarihi sözlükler, bir kültürün izlerini sürmek üzere başvurulan ve geçmişe ayna tutan kaynaklardır. Aile ve akrabalık terimleri ise bir toplumdaki toplumsal ilişkileri ve kültürü çözümlemek üzere başvurulabilecek söz varlıklarıdır. Bu makale Durkheim’in mekanik dayanışma yaklaşımına dayanarak Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan akrabalık terimlerini değerlendirmektedir. Bu kapsamda söz varlığından hareketle sözlüğün yazıldığı tarihten itibaren aile ve akrabalık ilişkilerinin Türk toplumunda birlik ve dayanışma ekseninde nasıl bir rol üstlendiği çözümlenmiş ve bugüne nasıl ışık tuttuğu ortaya konmuştur. Kaşgarlı Mahmud tarafından XI. Yüzyılda kaleme alınan Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan aile, akrabalık ve bunun yanında akrabalar arası ilişkilerde önemli bir role sahip hediyeleşmeye karşılık gelen kelimeler tespit edilmiştir. Bu kapsamda akrabalığa ilişkin söz varlığı, ‘biyolojik akrabalıklar’ ve ‘sonradan edinilen akrabalıklar’ şeklinde ikiye ayrılmış ve ardından ‘sonradan edinilen akrabalıklar’ sınıfı ise ‘evlilik yoluyla kurulan akrabalıklar’ ve ‘sanal akrabalıklar’ olarak iki alt sınıfta değerlendirilmiştir. Taranan kelimelerin çağdaş Türk dillerinde yaşayıp yaşamadıklarının tespiti de yapılmıştır. Buna ek olarak dayanışma ağının devamlılığında pekiştirici bir rol oynayan hediyeleşme pratikleri değerlendirilmiştir. Dîvânu Lugâti’t-Türk, yazıldığı döneminin sosyo-kültürel ve ekonomik koşulları çerçevesinde hem akrabalık terminolojisine hem de akrabalık ağı etrafında gelişen pratiklere dair fikir edinebileceğimiz ve bugüne ışık tutacak pek çok veri içermektedir.

Keywords

aile , akraba , akrabalık , Dîvânu Lugâti’t-Türk , mekanik dayanışma

Ethical Statement

Gerek yoktur.

Supporting Institution

Yok.

KINSHIP TERMINOLOGY IN DÎVÂNU LÜGÂTİ’T-TÜRK FROM THE PERSPECTIVE OF MECHANICAL SOLIDARITY

Abstract

Historical dictionaries serve as valuable resources for tracing cultural heritage and reflecting the social structures of the past. Among their lexical categories, kinship terms provide significant insight into the social relations and cultural norms of a given society. This article examines the kinship terminology found in Dîvânu Lugâti’t-Türk through the lens of Durkheim’s concept of mechanical solidarity. By analyzing the vocabulary, the study explores how family and kinship relations contributed to social cohesion in Turkic society at the time of the dictionary’s compilation and how they continue to shed light on contemporary understandings of solidarity. Terms relating to family, kinship, and gift exchange—an essential practice in maintaining social bonds—were identified and categorized. Kinship was classified into “biological kinship” and “acquired kinship,” the latter further divided into “marital kinship” and “fictive kinship.” The research also investigates whether these terms survive in modern Turkic languages. Overall, Dîvânu Lugâti’t-Türk, written by Kaşgarlı Mahmud in the 11th century, emerges as a critical source not only for kinship terminology but also for understanding the socio-cultural and economic practices surrounding kinship networks, offering valuable insights into both past and present.

Keywords

family , kin , kinship , Dîvânu Lugâti’t-Türk , mechanical solidarity

References

• Arslan, Ş. (2006). Fıtrat Kavramı Çerçevesinde Eğitimde İnsanın Ne’liği Sorusu. Yayınlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Harputi, A. (1914). Tarih-i ilm-i kelam. İstanbul: Necm-i İstikbal Matbaası.
• Altuntek, S. (2001). “Türkiye Üzerine Yapılmış Evlilik ve Akrabalık Araştırmalarının bir Değerlendirmesi”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (2): 17- 28.
• Atalay, B. (1986). Dîvânu Lügâti’ti’t-Türk Dizini. Ankara: TDK Yayınları.
• Ayaz, B. (2013). Balıkesir Yöresinde Kan Bağı Ve Evlilik Dışı Akrabalık İlişkileri Üzerine Bir Değerlendirme. Yayılmanmamış doktora tezi, Balikesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
• Bates, D. G. (2013). 21. Yüzyılda Kültürel Antropoloji İnsanın Doğadaki Yeri. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Baykara, T. (2001) Türk Kültür Tarihine Bakışlar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
• Brown, A. R. (1941). “The Study of Kinship Systems”. The Journal of Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 71(1/2): 1-12.
• Durkheim, E. (2006). Toplumsal İşbölümü. Çev., Özer Ozankaya. İstanbul: Cem Yayınevi.
• Emiroğlu, K., ve Aydın, S. (2009). Antropoloji sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
• Ercilasun, A. B., ve Akkoyunlu, Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Erdi, S., ve Yurteser, S. T. (2005). Divânü Lugâti’t Türk. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
• Erkal, M. E., Baloğlu, B., ve Baloğlu, F. (1997). Ansiklopedik Sosyoloji Sözlüğü. Der Yayınları.
• Foster, G. M. (1953). “Cofradia and Compadrazgo in Spain and Spanish America.” Southwest Journal of Anthropology, 9(1): 1-26.
• Gezgin, M. (1988). “Cemaat-Cemiyet Ayırımı ve Ferdinand Tönnies.” Istanbul Journal of Sociological Studies, (22): 183-201.
• Gömeç, S. (2001). “Dîvânu Lügâti’t-Türk’te Akrabalık Bildiren Kelimeler”. Türk Kültürü, 39(464): 133-142.
• Gumilev, L. N., ve Batur, D. A. (1999). Eski Türkler. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Gündüz, S. ve Reyhanoğlu, G. (2018). Toplumsal Bir Kurum Olarak Erzincan Alevilerinde Musahiplik. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Hatay.
• Güvenç, B. (1994). İnsan ve kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Haldun, İ. (2016). Mukaddime. Çev., Turan Dursun. Ankara: Kaynak Yayınları.
• Hirik, E. (2017). “Türkiye Türkçesi Atasözlerinde Akrabalık Bildiren Kelimeler Ve Duygu Değerleri”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(3): 1726-1746.
• Holy, L. (2016). Antropolojinin Akrabalık Yaklaşımları. Ankara: Heretik Yayınları.
• Kafesoğlu, İ. (1998). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• İnan, A. (1987). Makaleler ve İncelemeler. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• İnan, A. (1956). “Türk Etnolojisini İlgilendiren Birkaç Terim-Kelime Üzerine”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, (4): 179-195.
• Levi-Strauss, C. (1949). The Elementary Structures of Kinship. Boston: Beacon Press.
• Levi-Strauss, C. (2012). Yapısal Antropoloji. Çev., Adnan Kahiloğlulları. Ankara: İmge Kitabevi.
• Li, Yongsong. (1993). Türk Dillerinde Akrabalık Adları. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Maden, A. (1991). Türkiye'de Akrabalık İlişkileri ve Türleri. Türk Aile Ansiklopedisi (1). Ankara: T. C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Molotova, G. (2017). “Tarih ve Kültür Üzerine Arkaik Yapı Kavramları (Kaşgarlı Mahmut Tarafından Yazılan “Divânü Lügâti’t-Türk” Adlı Eserden Örnekler Üzerine)”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (9): 80-86.
• Monaghan, J., ve Just, P. (2007). Sosyal Ve Kültürel Antropoloji. Çev., Hakan Gür. Dost Yayınları: Ankara.
• Sahlins, M. (2014). Akrabalık Nedir, Ne Değildir? Çev., Asena Pala. Ankara: Dipnot Yayınları.
• Shadkam, Z. (2019). “Kazakça Akrabalık İsimleri ve Onların Sözlü İletişimde Kullanım Özellikleri.” Milli Folklor, 31(123): 40-53.
• Tezcan, M. (1982). “Tasavvuri Akrabalık ve Ülkemizdeki Uygulama.” Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 15(1): 117-130.
• Tutar, H. (2007). “Kırgızlarda Akrabalık Terminolojisi ve Akrabalık İlişkileri.” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), (6): 155-169.
• Tunalı, İ. (2012). Estetik. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Yavuz, S. (2013). “Dîvânü Lügâti’t-Türk’teki Akrabalık Adları ve Bu Adların Türkiye Türkçesi Ağızlarındaki Karşılıkları”. EKEV Akademi Dergisi, (56): 345-360.
• Tönnies, F. (2000). Gemeinschaft ve Gesellschaft. Şehir ve Cemiyet: 185-217. İstanbul: İz Yayıncılık.