Spatial Structures Forming the Turkish Urban Culture in Anatolia (From the 11th Century to the End of the 13th Century)

Abstract

From the 11th century onward, Turks began migrating from Turkestan and Iran to Anatolia, and in the second half of the same century, they started to establish this region as their homeland. As a political-administrative outcome of this migration movement, Turkish principalities such as the Danishmendids, Saltuqids, Mengujekids, and Artuqids, as well as the Anatolian Seljuk State, were founded in Byzantine-controlled Anatolia. During this period, Turks followed three different approaches in shaping the cities they inherited from the Byzantines. The first approach was to preserve and utilize the existing urban structures. The second was to build new cities either near or directly on the ruins of cities that had been used during the Byzantine era but had suffered destruction. The third approach involved establishing entirely new cities. Through these processes, the spatial reorganization of cities was achieved. The aim of this study is to observe how the spatial elements of Turkish urbanization and urban culture, which emerged in Turkestan, were blended with local elements in Iran along the migration routes and how they were reflected in the cities inherited from Byzantium or newly established in Anatolia. Within the scope of this study, the components that shaped cities during the periods of the first Turkish principalities and the Anatolian Seljuk State—such as security systems, neighborhood structures, public squares, palace structures, and transportation networks—have been examined.

Keywords

• Anatolia
• First Turkish Principalities
• Anatolian Seljuk
• Urban
• Urban Culture

Anadolu’da Türk Kent Kültürünü Oluşturan Mekânsal Yapılanmalar (XI. Yüzyıldan XIII. Yüzyılın Sonuna Kadar)

Abstract

XI. yüzyıldan itibaren Türkistan ve İran’dan Anadolu’ya göç etmeye başlayan Türkler, aynı yüzyılın ikinci yarısında bu coğrafyayı kendilerine yurt edinmeye başlamışlardır. Bu göç hareketinin siyasal-yönetimsel ürünü olarak Bizans egemenliğindeki Anadolu’da, Danişmendliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular gibi Türk Beylikleri ve Anadolu Selçuklu Devleti kurulmuştur. Bu dönemde Türkler, Bizans’tan devraldıkları kentleri oluştururken üç farklı yol takip etmiştir. Bunlardan ilki kentlerdeki mevcut durumu koruyarak kullanmaktır. İkincisi, Bizans devrinde kullanılan ancak tahrip olan kentlerin yakınlarına veya hemen üzerlerine yeni kentlerin inşa edilmesidir. Üçüncüsü ise Türkler tarafından yeni kentlerin kurulmasıdır. Bu sayede kentlerin mekânsal olarak yeniden teşkilatlanması sağlanmıştır. Bu araştırmanın amacı; Türkistan’da ortaya çıkan Türk kentleşmesinin ve kent kültürünün mekânsal ögelerinin, göç yolları üzerinde bulunan İran’daki yerel unsurlarla harmanlanarak Anadolu’da Bizans’tan devralınan ya da yeniden kurulan kentlerde gözlemlenmesidir. Çalışma kapsamında, Anadolu’da ilk Türk Beylikleri ve Anadolu Selçuklu Devleti devirlerinde teşkilatlanan güvenlik sistemleri, mahalle yapısı, meydan yapısı, saray yapıları ve ulaşım sistemi gibi kenti oluşturan unsurlar değerlendirilmiştir

Keywords

• Anadolu
• İlk Türk Beylikleri
• Anadolu Selçuklu
• Kent
• Kent Kültürü

References

1. Abu’l Farac Gregory. Abu’l Farac Tarihi. C. 2. Çeviren Ömer Rıza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987.
2. Abu’l Farac, Gregory. Abu’l Farac Tarihi. C. 1. Çeviren Ömer Rıza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.
3. Aksarayî, Kerîmüddin Mahmud-I. Müsâmeretü’l-Ahbâr. Çeviren Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
4. Akşit, Ahmet. “Ankara’nın Selçuklular Devrindeki Kentsel Gelişimine Dair Notlar”. The Journal of Social Sciences 21, 21, (2020): 71-79.
5. Alkan, Ahmet. Konya Tarihi Kentin Planlama Sorunları. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1994.
6. Altınok, Yavuz Selim.“Ortaçağ Erzurum’unda Kentleşme Kültürü İle Sosyo-Kültürel Hayata Dair Bazı Tespitler”. Amisos 9, sy. Prof. Dr. Ergin Ayan'a Armağan Özel Sayı), (2024): 1-30.
7. Angold, Michael. The Byzantine Empire 1025-1204; A Political History. New York: Longman, 1997.
8. Arslan, Celil,.“Ahlat Şehri Kent Dokusu ve Eski Eserleri”. KARE 5, (2018): 1-21.

9. Bacharach, Jere L. “İç Kale İslam Şehrinde Gücün Sembolü”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 13, sy. 2 (2000): 227-233.
10. Barthold, Wilhelm ve Köprülü, Fuad. İslâm Medeniyeti Tarihi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1977.
11. Baskıcı, M. Murat. Bizans Döneminde Anadolu İktisadi ve Sosyal Yapı (900-1261). Ankara: Phoenix Yayınları, 2009.
12. Başgelen, Nezih. Bir Zamanlar Malatya. İstanbul: Arkeoloji ve Sanata Yayınları, 1998.
13. Baykara, Tuncer. Türkiye Selçukluları Devrinde Konya. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1985.
14. Baykara, Tuncer. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I Anadolu’nun İdari Taksimatı. Ankara: Sevinç Matbaası, 1988.
15. Baykara, Tuncer. Anadolu’nun Selçuklular Devrindeki Sosyal ve İktisadi Tarihi Üzerinde Araştırmalar. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1990.
16. Baykara, Tuncer. “Selçuklu Devri Türk Şehrinin Temel Özellikleri”. İçinde I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi, Bildiriler, Editör Osman Eravşar. 149-155. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2001.
17. Baykara, Tuncer. “Türkiye Selçuklularında Şehir/Kent ve Şehirliler/Kentliler”. Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı, C. 1, Editör Ahmet Yaşar Ocak. 275-291. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006.
18. Baykara, Tuncer. Türkiye’nin Sosyal ve İktisadî Tarihi (XI-XIV. Yüzyıllar). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2014.
19. Benevolo, Leonardo. Avrupa Tarihinde Kentler. Çeviren Nur Nirven. İstanbul: Afa Yayıncılık, 1995.
20. Boran, Ali. “Türk Sanatında Kale Mimarisi”, Türkler Ansiklopedisi, C. 7. Editör H. Celal Güzel vd. 878-892. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
21. Cahen, Claude. The Formation of Turkey; The Seljukid Sultanate of Rum: Eleventh to Fourteenth Century. London: 2001.
22. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu. Çeviren Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012. Can, Yılmaz. “İslam Şehirlerinin H. I-III. (M VII-IX.) Y.Y. Fiziki Yapısı”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 1995.
23. Cezar, Mustafa. Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 1977.
24. Charanis, Peter. “Economic Factors in the Decline of the Byzantine Empire”. The Journal of Economic History 13, sy. 4 (1953): 412-424.
25. Cheynet, Jean-Claude. Bizans Tarihi. Çeviren İsmail Yerguz. Ankara: Dost Kitabevi, 2008.
26. Çadırcı, Musa. “Anadolu Kentlerinde Mahalle (Osmanlı Dönemi)”. Tarihten Günümüze Anadolu’da Konut ve Yerleşme, Habitat II (1996): 257-263.
27. Çobanoğlu, Ahmet Vefa. “Külliye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26: 542-544. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.
28. Değerli, Ayşe. “Osmanlı Şehirlerinin Savunma Sistemi: Konya Örneği”, Merhaba Gazetesi Akademik Sayfalar 7, 35 (2007): 547-550.
29. Demirkent, Işın. “Bizans”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 6: 230-244. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
30. Durant, Will. İslâm Medeniyeti. Çeviren Orhan Bahaeddin. İstanbul: Kervan Kitapçılık, 2004.
31. Ravendî. Rahatu’s-Sudur ve Âyetu’s-Sürûr. C. 1-2. Çeviren Ahmet Ateş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
32. Eravşar, Osman. “Anadolu Selçuklularında İdari Mekân Olarak Devlethâne”, İçinde I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildirileri, Editör Osman Eravşar. 281-295. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2001.
33. Eravşar, Osman. “Ortaçağ Anadolu Kentleri”. Türkler Ansiklopedisi, C. 7. Editör H. Celal Güzel vd. 333-343. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
34. Erdmann, Kurt. “Die Sonderstellung Der Anatolischen Moschee Des XII. Jahrhunderts”. The First International Congress of Turkish Arts, (1961): 94-101.
35. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Konya-Kayseri-Antakya-Şam-Urfa-Maraş-Sivas-Gazze-Sofya-Edirne. C. 3 1. Kitap, Hazırlayan Yücel Dağlı ve S. Ali Kahraman. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.
36. Eyice, Semavi. “Kale”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 24: 234-242. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
37. Gazioğlu, Hüseyin Hakan. “Orta Çağ Bizans Kentleşmesi ve Kentsel Canlanmanin Ekonomik Dinamikleri”. Ege Sosyal Bilimler Dergisi 3, sy. 2 (2022): 93-101.
38. Gordlevskiy, Vladimir Aleksandroviç. Küçük Asya’da Selçuklular. Çeviren Abdülkadir İnan. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2015.
39. Görür, Muhammet. “Selçuklu ve Beylikler Döneminde Aksaray Şehri”. Türkler Ansiklopedisi, C.7, . Editör H. Celal Güzel vd. 201-207. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
40. Haldon, John. Bizans Tarih Atlası. Çeviren Ali Özdamar. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2007.
41. İbn Battûta Tanci. İbn Battûta Seyahatnamesi. C. I. Çeviren A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004. İbn Bibi. el-Evâmirü’l-Alâ’iyye fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye. Çeviren Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996.
42. Harvey, Alan. Economic Expansion in the Byzantine Empire 900-1200. Cambridge University Press, 2002.
43. Honigmann, Ernest. Bizans Devletinin Doğu Sınırı. Çeviren Fikret Işıltan. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1970.
44. Hussey, Joan. “The Byzantine Empire in the Eleventh Century: Some Different Interpretations”, Transactions of the Royal Historical Society, sy. 32 (1950): 71-85.
45. Kafesoğlu, İbrahim. “Doğu Anadolu’ya İlk Selçuklu Akını ve Tarihi Ehemmiyeti (1015-1021)”. İçinde Fuad Köprülü Armağanı (1953): 225-274.
46. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Bozkır Kültürü. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1987.
47. Karpuz, Haşim. “Konya'nın Selçuklu Kent Dokusu ve Son Yıllarda Yıkılan Anıtları”. İçinde I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildirileri, C. 2, Editöre Osman Eravşar. 1-11. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2001.
48. Kejanlı, D. Türkan. “Anadolu'da Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Kent Sistemi, Kale ve Merkez-Çarşı Gelişimi”. Social Sciences 5, sy. 3 (2010): 287-302.
49. Köroğlu, Gülgün. “Sur İçinde İmparatorluk Mekanları: Konstantinopolis’teki Bizans Sarayları”. Toplumsal Tarih Dergisi, sy. 152 (2006): 12-24.
50. Kuban, Doğan. “Anadolu Türk Şehri Tarihi Gelişmesi, Sosyal ve Fiziki Özellikleri Üzerinde Bazı Gelişmeler”. Vakıflar Dergisi, sy. 7 (1968): 53-73.
51. Kuban, Doğan.“Anadolu Kentlerinin Tarihsel Gelişimi ve Yapısı Üzerine Gözlemler, Türk ve İslâm Sanatı Üzerine Denemeler”. Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 1995: 163-197.
52. Lindner, Rudi Paul. Ortaçağ Anadolu’sunda Göçebeler ve Osmanlılar. Çeviren Müfit Güray. Ankara: İmge Kitabevi, 2000.
53. Merçil, Erdoğan. Müslüman Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2013.
54. Metin, Tülay. “Türkiye Selçuklu Şehirlerinde “Meydan” Kültürü”. Tarih İncelemeleri Dergisi 28, sy. 1 (2013): 209-222. Metin, Tülay. Selçuklu Çağında Yaşamak Orta Çağ Türk Şehri. İstanbul: Kronik Kitap, 2020.
55. Mikaeili, Mahshid. “Anadolu Tarihî Kentlerinde Sınır Kavramı”. Kesit Akademi Dergisi 8, sy. 32 (2022): 155-181.
56. Okuyan, Abdurrahman “Şehir Tarihi Açısından Anadolu Selçuklu Şehirlerinin Sosyal ve Fiziki Yapısı”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergis, sy. 9 (2019), 39-64.
57. Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi. Çeviren Fkret Işıltan, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
58. Ögel, Bahaeddin, vd. Türk Milli Bütünlüğü İçinde Doğu Anadolu. Ankara: Boğaziçi Yayınları 1992.
59. Öngül, Ali. Urfa Tarihi İslam Fethinden Osmanlı Hâkimiyetine Kadar (639-1517). Manisa: Emek Matbaası, 2004.
60. Özcan, Koray. “Anadolu-Türk Kent Tarihinden Bir Kesit: Selçuklu Döneminde Anadolu-Türk Kent Model(ler)i”. Bilig (Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi), sy. 38 (2006): 161-184.
61. Özcan, Koray. “Anadolu'da Selçuklu dönemi yerleşme sistemi ve kent modelleri”. İtüdergisi/a 6, sy.1 (2010): 3-15.
62. Özcan, Koray. “Erken Dönem Anadolu–Türk Kenti Anadolu Selçuklu Kenti ve Mekânsal Ögeleri”. Bilig (Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi), sy. 55 (2010): 193-220.
63. Özcan, Koray. “Anadolu`da Erken Dönem Türk Kent Morfolojisi Selçuklu Başkenti Konya”. Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi 4, sy.19 (2011): 176-189.
64. Özkaynak Yolcu, Merve. “Anadolu'daki kale-kentlerin karşılaştırmalı morfolojik analizi”. GRID-Mimarlık, Planlama ve Tasarım Dergisi 6.2, (2023), 614-646.
65. Pehlivanlı, Hamit. “Selçuklular ve Selçuklu Müesseseleri (1000-1300)”. İçinde Tarih El Kitabı Selçuklulardan Bugüne. Editör A. Nezihi Turan. Ankara: Grafiker Yayınları, 2004.
66. Pirenne, Henri. Hz. Muhammed ve Charlemagne. Çeviren M. Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Yayınları, 2006.
67. Ramsey, William M. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası. Çeviren Mihri Pektaş. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1960.
68. Roux, Jean Paul. Türklerin Tarihi Pasifikten Akdenize 2000 Yıl. Çeviren Aykut Kazancıgil ve L. Arslan Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2015.
69. Sevim, Ali. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
70. Shaw, Stanford J. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey; Empire of the Gazis, The Rise and Decline of the Ottoman Empire: 1280-1808. C.1, London: Cambridge University Press, 1976.
71. Simon de Saint, Quentin. Bir Keşişin Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-1248. Çeviren Erendiz Özbayoğlu. Antalya: Doğu Akdeniz Kültür ve Tarih Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2006.
72. Solmaz, Sefer. “Danişmendlilerin İskân Politikası”. İçinde Büyük Selçuklu Devletinden Türkiye Selçuklu Devletine. Editör M. Hacı Gökmen. 145-165. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi), 2011.
73. Sümer, Faruk. “Anadolu’ya Türkler Yalnız Göçebe olarak mı Geldi?”. Belleten 24 sy. 96 (1960): 567-594.
74. Sümer, Faruk. Yabanlu Pazarı: Selçuklular Devrinde Milletlerarası Büyük Bir Fuar. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1985.
75. Sümer, Faruk. “İğdiş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21: 524-525. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
76. Sümer, Faruk. Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
77. Streck, Maximilian. “Kale”. İslam Ansiklopedisi, 6: 124-125. Eskişehir: Milli Eğitim Basımevi, 1997.
78. Şeşen, Ramazan. İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.
79. Tanyeli, Uğur. Anadolu-Türk Kentinde Fiziksel Yapının Evrim Süreci 11-15. Yüzyıl”. Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 1987.
80. Tarım Ertuğ ve Zeynep. “Saray”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36: 117-121. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
81. Taşağıl, Ahmet. “Türkistan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 41: 556-560. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
82. Taşer, Nesrin. “Türk Kültüründe Saray Kavramı ve Geleneksel Saray Mimarisinin Gelişimi”. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, sy. 23 (2022): 66-85.
83. Togan, Zeki Velidi. Bugünkü Türk İli Türkistan ve Yakın Tarihi. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
84. Topal, Nevzat. “Karamanoğulları Döneminde Aksaray’da İskân ve Mahalleler”. Türklük Bilimi Araştırmaları, sy. 20 (2006): 207-216.
85. Turan, Osman. “Selçuklular Zamanında Sivas Şehri”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Dergisi 9, sy. 4 (1951): 447-457.
86. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2018.
87. Uğurlu, Kamil. “Kubâdâbâd Sarayı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26: 299-300. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.
88. Urfalı Mateos. Urfalı Mateos Vekayi-namesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). Çeviren Hrant D. Andreasyan. Notlar Edouard Dulaurer, Prof. Dr. Halil Yinanç. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
89. Uzunçarşılı, İ. Hakkı. Osmanlı Tarihi. C.1, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
90. Vasiliev, Alexander A. Bizans İmparatorluğu Tarihi. C.1. Çeviren A. Müfit Mansel. İstanbul: Maarif Matbaası, 1943.
91. Wittek, Paul. Menteşe Beyliği, Çeviren O. Şaik Gökyay. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.
92. Yinanç, M. Halil. Türkiye Tarihi Selçuklular Devri. İstanbul: Bürhaneddin Matbaası. 1944.
93. Yüksel, Ç. Caner. “Selçuklu Döneminde Anadolu Kentleri ve Kent Mimarisi”. İçinde ISAS 2019 International Symposium on Innovative Approaches in Scientific Studies, Fine Arts, Design and Architecture, 4 (3), (2019): 347-351.