Dune: Çöl Gezegeni Filmi Üzerinden Bir Eleştirel Söylem Analizi

Abstract

Bu çalışma, Dune: Çöl Gezegeni (2021) filminde iktidar, hegemonya, sömürgecilik, toplumsal cinsiyet ve kültürel kimlik temalarının hangi söylemsel stratejiler aracılığıyla üretildiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, “Filmde güç ilişkileri ve toplumsal eşitsizlikler hangi söylemler üzerinden meşrulaştırılmakta ve yeniden üretilmektedir?” sorusuna odaklanmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş ve Teun A. van Dijk’ın sosyo-bilişsel eleştirel söylem analizi yaklaşımı kullanılmıştır. Veri setini, filmde iktidar, hegemonya, sömürgecilik, din/gelenek, toplumsal cinsiyet ve kültürel kimlik temalarını içeren sahneler ile bu sahnelerde yer alan diyaloglar oluşturmaktadır. Film birden fazla kez izlenmiş; amaçlı örnekleme yoluyla seçilen sahneler makro düzeyde tema, olay örgüsü ve bağlam; mikro düzeyde ise kelime ve cümle yapıları, vurgular, tekrarlar ve örtük söylemler açısından analiz edilmiştir. Analiz sonucunda Arrakis gezegeninin kaynak temelli sömürge ilişkilerinin merkezi olarak kurgulandığı, baharat üretimi üzerinden ekonomik ve siyasal tahakkümün meşrulaştırıldığı belirlenmiştir. Bene Gesserit yapılanmasının bilgi, inanç ve kehanet söylemleri aracılığıyla ideolojik kontrol mekanizmalarını temsil ettiği; Fremen halkının ise yerli direniş ve sömürge karşıtı mücadeleyi simgelediği görülmüştür. Ayrıca filmde toplumsal cinsiyet rollerinin büyük ölçüde hiyerarşik bir yapı içinde yeniden üretildiği ve “seçilmiş kişi” anlatısının iktidarın meşrulaştırılmasında önemli bir işlev üstlendiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak filmin yalnızca bir bilimkurgu anlatısı sunmadığı; güncel toplumsal eşitsizlikler, güç ilişkileri ve ideolojik yapılanmalara yönelik eleştirel söylemler üreten kültürel bir metin niteliği taşıdığı ortaya konulmuştur.

Keywords

• Van Dijk;
• Eleştirel Söylem Analizi;
• Dune: Çöl Gezegeni Filmi

Van Dijk, Critical Discourse Analysis, Dune: Part One Film

Abstract

This study examines how the themes of power, hegemony, colonialism, gender, and cultural identity are constructed and legitimized through discursive strategies in the film Dune: Part One (2021). A qualitative research design was adopted, and Teun A. van Dijk’s socio-cognitive critical discourse analysis approach was employed. The dataset consists of scenes and dialogues reflecting themes of power, hegemony, colonialism, religion/tradition, gender, and cultural identity. The film was viewed multiple times, and scenes selected through purposive sampling were analyzed at both macro and micro levels. At the macro level, themes, plot structure, and contextual elements were examined, while at the micro level, word and sentence structures, emphases, repetitions, and implicit discourses were analyzed. The findings reveal that Arrakis is constructed as the center of resource-based colonial relations and that economic and political domination is legitimized through the production and control of spice. The analysis identifies prominent discourses of colonialism, native–outsider opposition, messianism, and ideological control. The Bene Gesserit order is represented as a hegemonic mechanism that exercises power through knowledge, belief, and prophetic narratives, whereas the Fremen symbolize indigenous resistance and anti-colonial struggle. The findings further indicate that gender roles are reproduced within a hierarchical social structure and that the “chosen one” narrative functions as a discursive tool for legitimizing power. Consequently, the film can be interpreted not merely as a science fiction narrative but as a discursive text that critically reflects contemporary social inequalities, power relations, and ideological structures.

Keywords

• Van Dijk;
• Critical Discourse Analysis
• the film Dune: Desert Planet

References

1. Al Dilaimy, H., Al-Rawe, M., & Suleiman, S. (2022). Donald Trump's aggressive and offensive language before and after his inauguration speeches: A critical discourse analysis. International Journal of Linguistics and Translation Studies, 3(1), 1–9. https://doi.org/10.36892/ijlts.v3i1.200
2. Amoussou, F., & Allagbe, A. A. (2018). Principles, theories and approaches to critical discourse analysis. International Journal on Studies in English Language and Literature, 6(1), 11–18. http://dx.doi.org/10.20431/2347-3134.0601002
3. Ar, M. (2020). Jeopolitik söylemde paradigmatik değişim: Eleştirel söylem analizi. Akademik İncelemeler Dergisi, 15(1), 145–170. https://doi.org/10.32003/igge.674834
4. Arslan, T., & Köseoğlu, A. (2023). Sinemada bir tür olarak bilimkurgu sineması: Distopya ve tasarlanmış insanın tasavvuru üzerine bir analiz. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (34), 95–116. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1248386
5. Dalaylı, F. Ü. (2021). Görsel medya etkisiyle ortaya çıkan kültürel emperyalizm ve propaganda aracı olarak Amerikan sineması: Marvel–Captain America: Winter Soldier örneği. Kurgu, 29(2), 40–59.
6. Demir, Ö. (2020). Bilimkurgu türünde yapısal kavramlar ve değişim: Arrival filmi örneği. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(1), 136–154. https://doi.org/10.31592/aeusbed.615637
7. Güngör, B. (2020). Söylem yaklaşımı üzerine bir kavram çalışması ve eleştirel söylem analizi. Kritik İletişim Çalışmaları Dergisi, 2(2), 1–11.
8. Gür, T. (2013). Post-modern bir araştırma yöntemi olarak söylem çözümlemesi. Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks, 5(1), 185–202.

9. Immerwahr, D. (2022). The Quileute dune: Frank Herbert, indigeneity, and empire. Journal of American Studies, 56(2), 191–216. https://doi.org/10.1017/S0021875821000591
10. Kavut, S. (2021). Eleştirel söylem analizi bağlamında haber sitelerinde dijital kimlik başlıklı haberlerin incelenmesi. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(1), 127–138. https://doi.org/10.46442/intjcss.910457
11. Mertens, D. M. (2010). Research and evaluation in education and psychology: Integrating diversity with quantitative, qualitative, and mixed methods. [Yayınevi bilgisi eksik — kontrol edilmeli]
12. Punch, K. F. (2020). Sosyal araştırmalara giriş: Nicel ve nitel yaklaşımlar (D. Bayrak, H. B. Arslan, & Z. Akyüz, Çev.). Siyasal Kitapevi.
13. Şah, U. (2020). Eleştirel söylem analizi: Temel yaklaşımlar. Kültür Araştırmaları Dergisi, 7, 210–231. https://doi.org/10.46250/kulturder.819362
14. Şahin, Z. B., & Birincioğlu, Y. D. (2020). Toplumsal cinsiyet ve medya: Şule Çet'in şüpheli ölümü üzerine haberlerin eleştirel söylem analizi. Erciyes İletişim Dergisi, 7(1), 189–216. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.597502
15. Todd, T. (2009). Meanings and authorships in Dune. Film-Philosophy, 13(1), 68–89. https://doi.org/10.3366/film.2009.0005
16. Türk Dil Kurumu. (2024a). Türk Dil Kurumu sözlükleri. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2024, https://sozluk.gov.tr/
17. Türk Dil Kurumu. (2024b). Türk Dil Kurumu sözlükleri. Erişim tarihi: 18 Eylül 2024, https://sozluk.gov.tr/
18. Van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse & Society, 4(2), 249–283. https://doi.org/10.1177/0957926593004002006
19. Van Dijk, T. A. (2001a). Multidisciplinary CDA: A plea for diversity. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 95–120). [Yayınevi bilgisi eksik — kontrol edilmeli]
20. Van Dijk, T. A. (2001b). Critical discourse analysis. In D. Schiffrin, D. Tannen, & H. E. Hamilton (Eds.), The handbook of discourse analysis (pp. 352–371). [Yayınevi bilgisi eksik — kontrol edilmeli]
21. Wodak, R. (2001). What CDA is about – A summary of its history, important concepts and its developments. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 1–13). [Yayınevi bilgisi eksik — kontrol edilmeli]
22. Yardım, G., & Doğruel, H. (2019). Eleştirel söylem çözümlemesi bağlamında haber metinlerinin incelenmesi: Pippa Bacca cinayeti örneği. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 137–148. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.516124
23. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.