Dijital Gözetim İzi: Yapay Zekâ Üzerine Bir Değerlendirme

Abstract

Günümüzde iletişim teknolojilerinin hızla değişim göstermesi bireylerin rutin hayatına da etki etmektedir. Bireylerin iletişim kalıpları, kendilerini ifade etme becerileri ve veriler aracılığıyla yönetilmeleri etik ilkeler bağlamında değerlendirilmelidir. Özellikle son dönemlerde popüler hale gelen yapay zekâ teknolojilerinin gelişimi birçok sorunu veya soruyu gündeme taşımıştır. Bu nedenle bu çalışmanın amacı gelişen iletişim teknolojileri ekseninde gözetim ilişkisini irdelemek ve yeni teknolojiler kapsamında yapay zekâ destekli uygulamaların etik ilkeler çerçevesinde uyumunu sorgulamak ve tartışmaktır. Bu doğrultuda bu çalışma, kavramsal analiz yöntemi ile kuramsal bir tartışma sunan teorik bir çalışmadır. Çalışma kapsamında veri kaynağını dijital gözetim ve yapay zeka ilişkisini temel alan ulusal ve uluslararası literatür oluşturmaktadır. İnceleme kapsamında ise kavramsal analiz yöntemi kullanılmıştır. Kavramsal analiz ile ilk etapta yeni iletişim teknolojilerinin süreci, gözetim toplumu, klasik gözetim kuramları, dijital gözetim sistemleri, mahremiyet ve etik kavramları incelenerek bu kavramların kuramsal temelleri ortaya konulmuştur. Bir diğer etapta ise çalışma, kuramsal tartışmayı sistematik olarak sunmak amacıyla literatür kapsamında öne çıkan kavram ve yaklaşımlardan oluşan temalar ile yapılandırılmıştır. Çalışma sonucu kapsamında, yapay zekâ destekli uygulamalar ile bireylerin verileri kaydedilerek aynı zamanda algoritmalar aracılığıyla da bireyi yönlendirerek gözetim sağlanmaktadır. Öte yandan yapay zekâ destekli sistemler, etik unsurlar bağlamında şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleriyle uyuşmamaktadır. Bu konuda alınan somut yaptırımların ise yetersiz olduğu sonucuna varılmıştır.

Keywords

• Yeni İletişim Teknolojileri
• Yapay Zeka
• Gözetim
• Etik

Digital Surveillance Footprint: An Assessment of Artificial Intelligence

Abstract

The rapid evolution of communication technologies today is also affecting people’s daily lives. Individuals’ communication patterns, their ability to express themselves, and the way they are managed through data must be evaluated within the context of ethical principles. In particular, the development of artificial intelligence technologies, which have gained popularity in recent years, has brought many issues and questions to the forefront. Therefore, the aim of this study is to examine the relationship between surveillance and evolving communication technologies, and to question and discuss the alignment of AI-supported applications with ethical principles within the scope of these new technologies. In this regard, this study is a theoretical study that presents a conceptual analysis and theoretical discussion. The data source within the scope of the study consists of national and international literature based on the relationship between digital surveillance and artificial intelligence. In the scope of the examination, the conceptual analysis method was used. In the first phase of conceptual analysis, the process of new communication technologies, the surveillance society, classic surveillance theories, digital surveillance systems, and the concepts of privacy and ethics were examined to lay bare the theoretical foundations of these concepts. In the subsequent stage, the study was structured around themes consisting of concepts and approaches highlighted in the literature in order to present the theoretical discussion systematically. The findings indicate that artificial intelligence-supported applications enable surveillance by recording individuals' data while simultaneously directing individuals through algorithms. Furthermore, AI-supported systems are not fully compatible with the principles of transparency and accountability within the context of ethical considerations. It was also concluded that the concrete measures adopted to address these issues remain insufficient.

Keywords

• New Communication Technologies
• Artificial Intelligence
• Surveillance
• Ethics

References

1. Andrejevic, M. (2007). Surveillance in the digital enclosure. The Communication Review, 10(4), 295–317.
2. Asıl, S. (2025). Yapay zekâ destekli gözetim ile ilgili çalışmaların bibliyometrik analizi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(4), 1418–1448.
3. Aydoğan, F. (2019). Tekno-metalaşan ve "emeğe" dönüşen oyun. In F. Aydoğan (Ed.), Endüstri 4.0 ve dijital medya (pp. 57–71). Der Yayınları.
4. Bauman, Z., & Lyon, D. (2013). Liquid surveillance: A conversation. Polity Press.
5. Burrell, J., & Fourcade, M. (2021). The society of algorithms. Annual Review of Sociology, 47(1), 213–237. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-090820-020800
6. Castells, M. (2009). The rise of the network society. Wiley-Blackwell.
7. Clarke, R. (2005, April 30). Have we learnt to love Big Brother? Retrieved January 20, 2026, from http://www.rogerclarke.com/DV/DV2005.html
8. Couldry, N., & Mejias, U. (2019). The costs of connection: How data is colonizing human life and appropriating it for capitalism. Stanford University Press.

9. Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, politics, and the planetary costs of artificial intelligence. Yale University Press.
10. Deleuze, G. (1992). Postscript on the societies of control. October, 59, 3–7.
11. European Parliament, & Council of the European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union.
12. Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., Luetge, C., Madelin, R., Pagallo, U., Rossi, F., Schafer, B., Valcke, P., & Vayena, E. (2018). AI4People—An ethical framework for a good AI society: Opportunities, risks, principles, and recommendations. Minds and Machines, 28(4), 689–707. https://doi.org/10.1007/s11023-018-9482-5
13. Foucault, M. (2019). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Trans.). İmge Kitabevi.
14. Giddens, A. (2008). Ulus devlet ve şiddet (C. Atay, Trans.). Kalkedon Yayınları.
15. Haggerty, K., & Ericson, R. (2000). The surveillant assemblage. The British Journal of Sociology, 51(4), 605–622.
16. Hassan, A. A. (2017). İletişim aracı olarak akıllı telefonlarda mobil internet kullanımının incelenmesi: Somali örneği [Unpublished master's thesis]. İstanbul Kültür Üniversitesi.
17. İplikçi, H. G. (2015). İletişimde temel modeller ve kitle iletişim modelleri. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 7(2), 15–25.
18. Jonas, H. (1984). The imperative of responsibility: In search of an ethics for the technological age. University of Chicago Press.
19. Kalaman, S. (2019). Yeni medya ve dijital gözetim: Türkiye'deki sosyal medya kullanıcıları üzerine bir araştırma. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 26(2), 576–594.
20. Kant, I. (2012). Groundwork of the metaphysics of morals (M. Gregor & J. Timmermann, Eds.). Cambridge University Press.
21. Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media. Business Horizons, 53(1), 59–68. https://doi.org/10.1016/j.bushor.2009.09.003
22. Karaağaçlı, M. (2024). İleti ve öğretide teknoloji. Bizim Büro Basımevi Yayın ve Dağıtım Hizmetleri.
23. Karaağaçlı, M. (2025). Yapay zeka uygulamalarında etik gereksinimi. Uluslararası Bilişim Sistemleri ve Uygulamaları Dergisi, 1(1), 1–18.
24. Korkmaz, İ. (2013). Facebook ve mahremiyet: Görmek ve gözetlenmek. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 107–122.
25. KVKK. (2016). 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. Resmî Gazete.
26. Lyon, D. (1994). The electronic eye: The rise of surveillance society. University of Minnesota Press.
27. Lyon, D. (2001). Surveillance society: Monitoring everyday life. Open University Press.
28. Lyon, D. (2013). Gözetim çalışmaları (A. Toprak, Trans.). Kalkedon Yayınları.
29. Mathiesen, T. (1997). The viewer society: Michel Foucault's 'Panopticon' revisited. Theoretical Criminology, 1(2), 215–234. https://doi.org/10.1177/1362480697001002003
30. Mill, J. S. (1986). Faydacılık (Ş. Coşkunlar, Trans.). Meb Yayınları.
31. Mittelstadt, B. (2019). Principles alone cannot guarantee ethical AI. Nature Machine Intelligence, 1(11), 501–507.
32. Nissenbaum, H. (2009). Privacy in context: Technology, policy, and the integrity of social life. Stanford University Press.
33. Pasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms that control money and information. Harvard University Press.
34. Petersen, J. K. (2007). Understanding surveillance technologies: Spy devices, privacy, history & applications. Auerbach Publications.
35. Srnicek, N. (2017). Platform capitalism. Polity Press.
36. Staples, W. (2013). Everyday surveillance: Vigilance and visibility in postmodern life. Rowman & Littlefield.
37. TÜİK. (2025). Yapay zeka istatistikleri, 2025. Retrieved March 12, 2026, from https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yapay-Zeka-Istatistikleri-2025-57945
38. Warren, S., & Brandeis, L. (1890). The right to privacy. Harvard Law Review, 4(5), 193–220.
39. Westin, A. (1967). Privacy and freedom. Atheneum Publishers.
40. Yengin, D. (2014). Yeni medya ve dokunmatik toplum. Derin Yayınları.
41. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.