KARŞILAŞTIRMALI HUKUKTA PARLAMENTO ÜYELİĞİNDEN İSTİFA ETMENİN HUKUKİ STATÜSÜ

Abstract

Parlamenterlerin görevlerinin sona erme nedenlerinden biri de istifadır. İstifa, bireyin kendi iradesiyle statüsünü sonlandıran tek taraflı hukuki bir eylem olmakla birlikte, siyasi temsilciler söz konusu olduğunda bu eylemin hukuki geçerliliği farklı şartlara bağlanabilmektedir. Bu çalışmada; parlamenterlerin istifa süreçleri, farklı ülkelerin anayasal düzenlemeleri, yasal prosedürleri ve uygulamaları karşılaştırılarak incelenmiştir. Parlamenterlerin istifalarının hukuki niteliği, geçerlilik koşulları ve sonuçlarına ilişkin benzerlikler ve farklılıklar analiz edilmiş; istifayı hukuken yasaklayan veya belirli koşullara bağlayan yaklaşımların altında yatan nedenler irdelenmiştir. Ayrıca parlamenterlerin özgür iradesiyle temsil hakkından vazgeçmesinin engellenip engellenemeyeceği, temsil teorileri bağlamında istifa eyleminin anlamı ve bu sürece dair farklı bakış açıları değerlendirilmiştir. Çalışmada, istifa eyleminin hangi koşullarda doğrudan etki yarattığı, kabul mekanizmasına tabi olup olmadığı ve hangi aşamada istifanın hukuken geçerli olduğu sorularına yanıt aranmıştır. Anayasasında devlet başkanı, başbakan, bakan ve hatta yargı mensuplarının istifasına ilişkin çeşitli hükümlerin yer almasına rağmen parlamenterlerin istifasına dair herhangi bir düzenlemenin yer almadığı ülkelerde istifa sürecinin nasıl işlediği konusu da araştırılmıştır. Parlamenterlerin seçilmeden önce mensubu oldukları partilere verdikleri imzalı boş istifa mektuplarının hukuki geçerliliği, siyasal baskı altında alınan istifa talebi ve bu istifa talebinin ne zamana kadar geri alınabileceği gibi konular da Venedik Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yaklaşımları doğrultusunda değerlendirilmiştir. İstifa prosedürünün işleyiş sürecinde Mahkemenin öne çıkardığı ilkeler ile taraf devlet uygulamalarının ne aşamada uyuştuğu incelenirken, tek yanlı bir tasarruf olan istifanın başka bir makamın onayına tabi tutulmasına getirilen eleştirilere de değinilmiştir. Sonuç olarak temsil hakkı ile istifa hakkı arasındaki dengenin nasıl korunabileceği araştırılmış, parlamenterlerin istifasına ilişkin hukuki boşlukların giderilmesi gerekliliği ve istifa süreçlerinin daha şeffaf bir şekilde düzenlenmesi ihtiyacı vurgulanmıştır

Keywords

• Anayasa
• parlamenter
• istifa hakkı
• emredici vekâlet
• temsili vekâlet
• beyaza istifa

THE LEGAL STATUS OF RESIGNING FROM PARLIAMENTARY MEMBERSHIP IN COMPARATIVE LAW

Abstract

One of the reasons for the termination of the duties of parliamentarians is resignation. Resignation is a unilateral legal act through which an individual voluntarily terminates their status; however, when it comes to political representatives, the legal validity of this act may be subject to different conditions. İn this study, the resignation processes of parliamentarians are examined by comparing the constitutional regulations, legal procedures, and practices of different countries. Similarities and differences regarding the legal nature, validity conditions and consequences of parliamentarians' resignations have been analyzed, and the reasons underlying the approaches that legally prohibit resignation or attach certain conditions to it have been examined. In addition, whether parliamentarians can be prevented from giving up their right to representation of their own free will, the meaning of the act of resignation in the context of theories of representation and different perspectives on this process are evaluated. In the study, answers were sought to the questions of under what conditions the act of resignation creates a direct impact, whether it is subject to an acceptance mechanism, and at what stage the resignation becomes legally valid. In countries where the constitution includes various provisions regarding the resignation of the head of state, prime minister, ministers, and even members of the judiciary, but lacks any regulation concerning the resignation of parliamentarians, the process of how resignations are handled has also been investigated. Issues such as the legal validity of blank resignation letters signed by parliamentarians to the parties they belonged to before their election, resignation requests received under political pressure, and the period of time in which such resignation requests can be revoked were also evaluated in line with the approaches of the Venice Commission and the European Court of Human Rights. While examining the extent to which the principles emphasized by the Court align with the practices of the State parties in the functioning of the resignation procedure, criticisms regarding the unilateral act of subjecting resignations to the approval of another authority are also addressed. In conclusion, it was emphasized how the balance between the right to representation and the right to resign can be maintained, the need to eliminate legal gaps regarding the resignation of parliamentarians, and the need to regulate resignation processes in a more transparent manner.

Keywords

• Constitution
• parliamentary
• right to resign
• mandatory mandate
• representative mandate
• undated resignation letter

References

1. Aerts, Vincent. “La démission des parlementaires en Belgique”, Les @nalyses du CRISP, (2024): 1-9, Erişim Tarihi: Aralık 21, 2024. https://www.crisp.be/crisp/wp-content/ uploads/analyses/AL2024-13.pdf.
2. Aliefendioğlu, Yılmaz. “Temsili Demokrasinin Seçim Ayağı”, TBB Dergisi, S. 60 (2005): 71-96.
3. Anayurt, Ömer. Anayasa Hukuku Genel Kısım (Temel İlkeler, Kavram ve Kurumlar). Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2020.
4. Arteta, Miguel Angel Tinajeros. “La renuncia al cargo de congresista.”, Revista de Derecho YachaQ, S: 8 (2017): 91-106.
5. Arroyo, Carlos Oré. “Proyecto de ley busca permitir la renuncia al cargo de congresista pero impide postulación a próximas elecciones.”, Erişim Tarihi: Şubat 2, 2025. https:// www.infobae.com/peru/2023/02/16/proyecto-de-ley-busca-permitir-la-renuncia-alcargo- de-congresista-pero-impide-postulacion-a-proximas-elecciones/.
6. Atar, Yavuz. Türk Anayasa Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024.
7. Bilir, Faruk. Türkiye’de Milletvekilliği ve Milletvekilliğinin Sona Ermesi. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2001.
8. Boulton, Clifford John, editör. Erskine May’s Treatise on the law, privileges, proceedings, and usage of Parliament. London: Butterworths, 1989.

9. Bueso, Juan Cano. “La renuncia al cargo público representativo.”, Anuario de derecho parlamentario, S. 4 (1997): 63-85.
10. Chafetz, John. “Leaving The House: The Constitutional Status of Resignation from the House of Representatives.”, Duke Law Journal, 58, S. 2 (2008): 177-236.
11. Doğan, İlyas, editör. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukuku. Ankara: Astana Yayınları, 2021.
12. Erdoğan, Mustafa. Türk Anayasa Hukuku. Ankara: Hukuk Yayınları, 2018.
13. Erol, Gonca. “Avrupa Ülkelerinde Geri Çağırma Hakkı.”, TBB Dergisi, S. 141 (2019): 43-102.
14. Ersönmez, Mustafa ve Küçük, Ünal. “Ara Seçimin Yetersizliği ve Temsilde Süreklilik Sorunu: Yedek Milletvekilliği Tartışmaları”, İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 3, S. 6 (2016): 11-29.
15. Gonzales, Carla Diaz.”La renuncia al cargo de congresista no existe tampoco en otros países democráticos.”, Erişim Tarihi: Aralık 23, 2024. https://ojo-publico.com/1312/ afirmacion-tubino-sobre-prohibicion-renuncia-congresistas-es-enganosa
16. Gözler, Kemal. Anayasa Hukukunun Genel Esasları. Bursa: Ekin Basın Yayın Dağıtım, 2016.
17. Gözler, Kemal. Türk Anayasa Hukuku. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2021.
18. Gözübüyük, Şeref. Anayasa Hukuku. Ankara: Turhan Yayınevi, 2007.
19. Hicks, Edward. “Resignation from the House of Commons.”, House of Commons Library Briefing, No. 06395, (2019): 1-16.
20. Hulst, Marc Van Der. El Mandato Parlamenterio Estudio Comparativo Mundial. Ginebra: Unión Interparlamentaria, 2000.
21. Hutson, James, editör. Supplement to Max Farrand’s Records of the Federal Convention of 1787. New Haven: Yale University Press, 1987.
22. İba, Şeref. “Yedek Milletvekilliği Üzerine”, Erişim Tarihi: Ocak 5, 2025, https://www. etikhaber.com/yedek-milletvekilligi-uzerine.
23. İzgi, Ömer ve Gören, Zafer. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Yorumu. Ankara: TBMM Basımevi, 2002.
24. Jung, Theo. “Auftritt durch Austritt: Debattenboykotts als parlamentarische Praxis in Großbritannien und Frankreich (1797-1823)”, Archiv für Sozialgeschichte, C. 58, (2018): 37-67.
25. Jree, Mohamed Abd. “Resignation of a Member of Parliament in Comparative Political Systems: America, Britain, Egypt, Iraq.”, Bilad Alrafidain Journal of Humanities and Social Science, Special İssue 5, (2023): 310-319.
26. Keskin, Erdoğan.”İngiliz Anayasa Hukukunda Parlamentonun Üstünlüğü İlkesi, Sınırları ve Brexit.”, EBYÜ-HFD, C. 25, S. 1 (2021): 47-99.
27. Kurt, Ekrem. “Türk Hukukunda Kişiye Sıkı Sıkıya Bağlı Hakları ve Hukuki Sonuçları”, İstanbul Kültür Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Özel Sayısı, C. 15, S. 2 (2016): 121-187.
28. Kuzu, Burhan. 1982 Anayasası Temel Nitelikleri ve Getirdiği Yenilikler. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1990.
29. Küçük, Tevfik Sönmez. “Kamu Görevlilerinin İstifa Hakkı Üzerine Bir Anayasal Değerlendirme”, Legal Hukuk Dergisi, C. 18, S. 209 (2020): 2133-2174.
30. Moya, Pedro Harris. “La renunciabilidad al cargo de parlamentario: su admisibilidad antes y después de la CPR de 1980.”, Biblioteca del Congreso Nacional de Chile: Asesoría Técnica Parlamentaria, (2019): 1-6.
31. Núñez, Ignacio J. “A propósito del “Caso Penta”. Puede renunciar un parlamentario.”, Erişim Tarihi: Kasım 23, 2024. https://www.diarioconstitucional.cl/articulos/aproposito- del-caso-penta-puede-renunciar-un-parlamentario/.
32. Oğuzman, Kemal. Türk Borçlar Kanunu ve İş Mevzuatına Göre Hizmet İş Aktinin Feshi. İstanbul: Akgün, 1955
33. Oğuzman M.Kemal ve Barlas, Nami. Medeni Hukuk. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2016. Onar, Erdal. “1982 Anayasasında Milletvekilliğinin Düşmesi”, Anayasa Yargısı Dergisi, C. 14, (1997): 387-465.
34. Onar, Erdal ve Gönenç, Levent. “1982 Anayasasına Göre Ara Seçim”, Ankara Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 51, S. 4, (2002): 1-40.
35. Özbudun, Ergun. Türk Anayasa Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları, 1993.
36. Özkan, Metin. “Siyasal Temsil: Bir Kavramın Dönüşümü.”, Felsefe Dünyası Dergisi, S. 71 (2020): 232-263.
37. Poblete, Manuel Núñez. “Sobre la designación como ministros de estado de los parlamentarios en ejercicio.”, Sentencias destacadas, (2009): 97-116.
38. Rodríguez, Francisco J. Gutiérrez. “Renuncia al cargo público representativo, desistimiento y disciplina de partido: una nueva solución jurisprudencial.”, Debates constitucionales (Representación y mandato), No. 1, (1999): 1-18.
39. Sarıca, Murat. Fransa ve İngiltere’de Emredici Vekâletten Yeni Temsil Anlayışına Geçiş. İstanbul: Kutulmuş Matbaası, 1969.
40. Serttaş, Seher. Türk İdare Hukukunda İstifa. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2018.
41. Tanilli Server. Devlet ve Demokrasi, Anayasa Hukukuna Giriş. İstanbul: Çağdaş Yayınevi, 1996.
42. Tanör, Bülent ve Yüzbaşıoğlu, Necmi. 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2016.
43. Türk, Hikmet Sami. “Açık Parlamento Üyeliklerinin Ara Seçim Yoluyla ya da Yedeklerle Doldurulması”, Ankara Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 1-4, S. 38, (1981): 3-52.
44. Vasquez, Jorge Luis Leon. “La Constitución Comentada: artículo 95, la irrenunciabilidad del mandato legislativo.”, Gaceta Jurídica II, (2005): 104-111.
45. Weidenslaufer, Christine. “La renuncia al cargo de parlamentario en el Derecho Comparado.”, Biblioteca del Congreso Nacional de Chile-Asesoría Técnica Parlamentaria, (2019): 1-18.
46. AYM Kararı, Başvuru No: 2013/1613, 2 Ekim 2013.
47. AYM Kararı, Başvuru No: 2014/14474, 5 Temmuz 2017.
48. AİHM Kararı, Başvuru No: 9267/81, 2 Mart 1987.
49. AİHM Kararı, Başvuru No: 36909/97, 18 Mayıs 2000.
50. AİHM Kararı, Başvuru No: 8919/80, 23 Kasım 1983.
51. AİHM Kararı, Başvuru No: 41683/06, 24 Mayıs 2016.
52. AİHM Kararı, Başvuru No: 58302/10, 21 Mayıs 2019.
53. İspanya Anayasa Mahkemesi Kararı, Karar No: 60/1982, 11 Ekim 1982.
54. Slovakya Cumhuriyeti Ulusal Konseyi Kararı, Karar No: 482/1996, 1996.
55. Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu Kararı, CDL-AD(2007)004, 19 March 2007.
56. Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu Kararı, CDL-AD(2009)027, 16 June 2009.
57. Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu Kararı, CDL-AD(2012)021, 12-13 October 2012.
58. D12.D, 03.03.2022, E. 2019/2645, K. 2022/911.
59. TBMMTD, VII. Dönem, C. 20.
60. TBMMTD, XVIII. Dönem, C. 38.
61. TBMMTD, XIX. Dönem, C. 59.
62. TBMMTD, XIX Dönem, C. 88.
63. TBMMTD, XIX. Dönem, C. 89.
64. MMTD, III. Dönem, C. 9.
65. MMTD, I. Dönem, C. 15.
66. Milliyet Gazetesi, 29 Ağustos1994.
67. “Act concerning the election of the Members of the European Parliament by direct universal suffrage (20 September 1976).” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024, https://www. europarl.europa.eu/about-parliament/en.
68. Constituteproject. “Yunanistan Anayasası.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://constituteproject. org/constitution/Greece_2008.
69. Constituteproject. “Malta Anayasası.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://constituteproject. org/constitution/Malta_2016.
70. Constituteproject. “Arjantin Anayasası.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://constituteproject. org/constitution/Argentina_1994.
71. Constituteproject. “Peru Anayasası.” Erişim Tarihi: Aralık 1, 2025. https://constituteproject. org/constitution/Peru_2021.
72. Constituteproject. “İsrail Temel Kanunu: Knesset.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://constituteproject.org/constitution/Israel_2013.
73. Constituteproject. “Hindistan Anayasası.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024, https://constituteproject. org/constitution/India_2016.
74. Constituteproject. “Kolombiya Anayasası.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://constituteproject. org/constitution/Colombia_2015.
75. Constituteproject. “İsveç Anayasası.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024, https://www.constituteproject. org/constitution/Sweden_2012.
76. Constituteproject. “Bangladeş Anayasası.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024, https://www. constituteproject.org/constitution/Bangladesh_2014.
77. Constituteproject. “Irak Anayasası.”, Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024, https://constituteproject. org/constitution/Iraq_2005
78. Hürriyet Gazetesi. “Boş kararname peşin istifa.” Erişim Tarihi: Nisan 1, 2024, https:// www.hurriyet.com.tr/yazarlar/oktay-eksi/bos-kararname-pesin-istifa-4129631.
79. Legifrance. “France Code électoral.” Erişim Tarihi: Ocak 5, 2025. https://www.legifrance. gouv.fr/codes/section_lc.
80. Règlement de l’Assemblée nationale, Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://www.assemblee- nationale.fr.
81. “1872 Apportionment Act.” Erişim Tarihi: Şubat 2, 2025. https://www.govinfo.gov.
82. “14 Ağustos 2001 tarihli Anayasa Değişikliği Teklifi.” Erişim Tarihi: Şubat 2, 2025. https://www2.congreso.gob.pe/sicr/tradocestproc/clproley2001.nsf/pley/4DA92E8D 2A674E6405256D25005DC1E9
83. “Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi.” Erişim Tarihi: Ocak 5, 2025. https:// inhak.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/2312020093321bm_05.pdf
84. Openpolis. “Come si dimette un parlamentare.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://www.openpolis.it/parole/come-si-dimette-un-parlamentare/.
85. Openpolis. “Che cos’è il vincolo di mandato.” Erişim Tarihi: Ocak 1, 2025. https://www.openpolis.it/parole/che-cose-il-vincolo-di-mandato/.
86. Peru Congreso de la Republica. “Reglamento del Congreso de la Republica.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://www.congreso.gob.pe/Docs/biblioteca/ Reglamentos/2023nov/index.html.
87. Reglamento del Congreso de los Diputados. “Standing Orders of the Congress of Deputies.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://www.congreso.es/webpublica/ficherosportal/ standing_orders_02.pdf.
88. “Regolamento della Camera dei Deputati.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024, https://conoscere. camera.it/norme-essenziali/il-regolamento-della-camera
89. “Rules of Procedure of the European Parliament.” Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024, https:// www.europarl.europa.eu/doceo/document/RULES-10-2025-01-20-RULE-004_ EN.html
90. Tribunal Constitucional del Perú. Erişim Tarihi: Kasım 24, 2024. https://www.tc.gob.pe/