Osman Nuri Ergin’in İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Din Öğretimi Politikaları Eleştirisi Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma Osman Nuri Ergin’in İTC’nin din eğitimi politikalarına yaptığı eleştirilerin tarihsel gerçeklere ve pedagojik esaslara ne kadar uygun olduğunu netleştirmeyi amaçlamaktadır. Nitel bir yaklaşımla tarihi durum çalışması desenine uygun yürütülen çalışmada doküman analiz yöntemi ile başta Ergin’in “Maarif Tarihi” olmak üzere çeşitli eğitim tarihi eserleri incelenmiştir. Çalışmada Öğretim dili, yabancı dil, medreselerin ıslahı, batılılaşma, laiklik, temel ve yükseköğretimde din eğitimi gibi temalar üzerinden Ergin’in İTC’nin din eğitimi politikalarına yaptığı eleştiriler ele alınmıştır. Bulgular, Ergin’in din eğitimi alanındaki reform girişimlerinde Cumhuriyet dönemi ile İTC de dâhil olmak üzere Osmanlı son dönem reformlarını mukayese ederken meseleleri doğrusal tarih/tekâmüliyet denebilecek bir yaklaşımla ele aldığını, laiklik ve Batılılaşma gibi süreçlere indirgediğini göstermektedir. Ergin’in doğrudan din öğretimi ile ilgili olmayan “ilk mekteplerde öğrenim” ve “yabancı dil olarak Batı dillerinin öğrenilmesi” meselelerini de o günkü eğitimin dinî karakterli bir eğitim olmasına bağladığı görülmektedir. Bütün bunlardan hareketle Ergin’in Cumhuriyetin ilk dönemlerinde örgün ve yaygın din öğretimini kısıtlayıcı girişimlerinin haklılığını ispatlama çabasında olduğu izlenimi doğmaktadır. Medreselerin ıslahı, Batılılaşma ve laiklik gibi meselelerde İTC hükümetlerine ve aydınlarına yaptığı eleştirilerde dönemsel farklılıkları göz ardı ettiğinden dolayı Ergin’in bir çeşit anakronizme düştüğü söylenebilir. Bunun yanında onun eleştirilerinde bazı iddialarının tarihsel gerçekliklerle uyuşmadığı, bazılarında ise kastının net olmadığı, açıklamalarının muğlaklıklar içerdiği görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Osman Nuri Ergin
• İttihat ve Terakki Cemiyeti
• Eğitim Tarihi
• Din Öğretimi Tarihi

An Evaluation of Osman Nuri Ergin’s Criticism of the Religious Education Policies of the Committee of Union and Progress

Abstract

This study aims to clarify the extent to which Osman Nuri Ergin’s criticisms of the Committee of Union and Progress’s religious education policies align with historical facts and pedagogical principles. Adopting a qualitative methodology and employing a historical case study design, this research was conducted through the document analysis method. It analyses several works of Ergin on educational history, with a particular emphasis on Maarif Tarihi. The analysis focuses on Ergin’s criticisms through the themes such as the language of instruction, foreign language education, the reform of madrasas, Westernization, secularism, and religious education at the primary and higher education. The findings suggest that Ergin approached the issue of reform initiatives in religious education, including those during the CUP period and the late Ottoman Empire, from a perspective that may be described as linear-historical or evolutionist. Furthermore, he appears to have framed these reforms within broader processes such as secularization and Westernization. It is also observed that Ergin associated topics not directly related to religious education—such as "elementary schooling" and "learning Western languages as foreign languages"—with the religious nature of education at the time. Based on these observations, it can be inferred that Ergin’s reflects an underlying effort to legitimize the restrictive policies on formal and informal religious instruction in the early Republican period. Moreover, it may be argued that Ergin’s critiques of the CUP governments and intellectuals on issues such as madrasa reform, Westernization, and secularism exhibit a certain degree of anachronism, due to his failure to account for contextual differences across historical periods. Some of his claims are found to be inconsistent with historical realities, and the overall argumentative clarity of his criticisms remains limited.

Keywords

• Religious Education
• Osman Nuri Ergin
• Committee of Union and Progress
• History of Education
• History of Religious Education

References

1. Aşçı, Emine. “II. Meşrutiyet Dönemi Eğitim Politikalarına Bakış”. Turkish History Education Journal 9/2 (2020), 492-509. https://doi.org/10.17497/tuhed.676873
2. Cihan, Ahmet. Osmanlı’da Eğitim. İstanbul: 3F Yayınevi, 2007.
3. Creswell, John W. Araştırma Deseni: Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları. Ankara: Eğiten Kitap, 2016.
4. Çam, İrfan Davut - Akçalı, Aslı Avcı. “I. Abdülhamid Ve II. Meşrutiyet Dönemleri Eğitim Anlayışları Bağlamında Mizancı Murad ve Ahmed Refik’in (Altınay) Umûmî Tarih Ders Kitapları”. Milli Eğitim 44/207 (2015), 119-144.
5. Dilbaz, Mahmut. Dindar Modern İtaatkar Sultan II. Abdülhamid’in Eğitim Politikalarında İslam Meselesi. İstanbul: Dergah Yayınları, 2021.
6. Doğan, Recai. “II.Meşrutiyet Dönemi Eğitim Hareketlerinde Din Eğitim-Öğretimi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38/1-4 (1998), 361-446.
7. Doğan, Recai. “Osmanlı Eğitim Kurumları ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37/3-4 (1997), 407-442.
8. Emrullah Efendi. “Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyetinin 1327 Senesi Dördüncü Kongresinde Tanzim Olunan Siyasi Programa Dair İzahname”. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/server/api/core/bitstreams/1c71a424-596a-4eec-9830-ec88ba7cd210/content

9. Ergin, Osman Nuri. Türk Maarif Tarihi. İstanbul: Eser Neşriyat, 1977.
10. Erkek, Mehmet Salih. “II. Meşrutiyet Dönemi Maarif Nazırları”. Tarih İncelemeleri Dergisi 28/2 (2013), 385-416.
11. Fortna, Benjamin C. Mekteb-i Hümâyûn, Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminde İslam, Devlet ve Eğitim. çev. Pelin Siral. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
12. Georgeon, François. Osmanlı-Türk Modernleşmesi 1900-1930. çev. Ali Berktay. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 6. Basım, 2023.
13. Gündüz, Mustafa. Maariften Eğitime. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2. Basım, 2020.
14. Gündüz, Mustafa. “Türk Eğitim Tarihinde Medrese Tarihi Yazıcılığı”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 19 (2023), 24-51. https://doi.org/10.21021/osmed.1324421
15. Güngör, Harun. “Ziya Gökalp’e Göre Eğitim ve Din Eğitimi”. Ziya Gökalp Üç Aylık Kültür Dergisi X/56 (1989), 12-17.
16. Işıkdoğan, Davut. “Ziya Gökalp’in Din ve Dini Terbiye Anlayışı”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 29 (2022), 380-398.
17. İder, Saadet. “Milli Kimlik İnşasında Din Eğitiminin Gerekliliği Üzerine Bir Değerlendirme”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 23/2 (2023), 617-634. https://doi.org/10.33420/marife.1329440
18. Kara, İsmail. Din İle Modernleşme Arasında Çağdaş Türk Düşüncesinin Meseleleri. İstanbul: Dergah Yayınları, 2020.
19. Kerimoğlu, Hasan Taner. “II. Meşrutiyet’in İlk Yıllarında İttihat Ve Terakki Cemiyeti’nin Eğitim Politikası Ve Rumlar”. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi 22 (01 Aralık 2007).
20. Lewis, Bernard. Hata Neredeydi? Doğu’nun 300 Yıldır Cevabını Aradığı Soru. çev. M. Murtaza Özeren. İstanbul: Kronik Kitap, 2021.
21. Merriam, Sharan B. Nitel Araştırma: Desen ve Uygulama İçin Rehber. çev. Selahattin Turan. Ankara: Nobel Yayınları, 2013.
22. Okay, M. Orhan. Silik Fotoğraflar - Portreler - Bkmkitap. İstanbul: Dergah Yayınları, 2001. https://www.bkmkitap.com/silik-fotograflar-portreler
23. Rousseau, Jean Jacques. Emile (Karton Kapak). çev. Yaşar Avunç. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
24. Sakaoğlu, Necdet. Osmanlı Eğitim Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
25. Somel, Selçuk Akşin. Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908). İstanbul: İletişim yayınları, 2. Basım, 2015.
26. Sungu, İhsan. “Tevhidi Tedrisat”. Belleten 2/7-8 (1938), 397-432. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1428511
27. Uyanık, Ercan. “II. Meşrutiyet Döneminde Toplumsal Mühendislik Aracı Olarak Eğitim: İttihat ve Terakki Cemiyetinin Eğitim Politikaları (1908-1918)”. Amme İdaresi Dergisi 3 (01 Haziran 2009), 67-88.
28. Uyanık, Ercan. “İttihat ve Terakki Dönemi Eğitim Reformları (1908-1918)”. Bayrak Kalpak Revolver İttihat ve Terakki Cemiyeti. ed. Hakan Boz. 283-303. İhtimal Dergisi Yayınevi, 2016.
29. Yanardağ, Ayşe. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Medreselerin Islahı Tartışmasından Eğitim Birliğine”. Turkish History Education Journal 5/2 (2016), 515-548. https://doi.org/10.17497/tuhed.279937
30. Yörük, Ali Adem. “Eğitim Tarihimizin Kırkanbar Müellifi: Osman Nuri Ergin”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12 (2008), 685-706.
31. Zengin, Zeki Salih. Medreseden Darülfünuna Türkiye’de Yüksek Din Eğitimi. Adana: Karahan Kitabevi, 2009.