Transhümanizmde İnsanın Değeri: Kur’an Ayetleri Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

Bu makale, yapay zekâ, biyoteknoloji ve genetik gibi ileri teknolojiler aracılığıyla insan yeteneklerinin geliştirilmesini savunan bir hareket olan transhümanizmi eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Transhümanizm, yaşlanma ve hastalık gibi temel sorunları çözme vaadinde bulunurken, özellikle insan değeri ve kimliği konusunda, derin etik ve manevi endişeler uyandırmaktadır. Bu çalışma, insan potansiyelini tanrılaştırmakla insanları mekanik varlıklara indirgemek arasında gidip gelen transhümanist insanlık görüşünü Kur’an'ın öğretileriyle karşılaştırmaktadır. Kur’an, insan onurunu, ahlakı ve ilahi amacı vurgulamakta, insan varlığının sınırlarını ve bunları yapay yollarla aşmanın tehlikelerini ortaya koymaktadır. İlgili ayetler dikkate alındığında, transhümanizmin ölümsüzlük ve teknolojik üstünlük arayışının ilahi egemenlikle çeliştiği görülür. Bu makale, insanları makinelerle değiştirme veya makinelerden daha aşağı görme gibi transhümanizmdeki insanlık dışı eğilimlere karşı da uyarıda bulunmaktadır. Sonuç olarak çalışma, etiği ve manevi bütünlüğü korurken teknolojik ilerlemeye de değer veren dengeli bir bakış açısını savunmaktadır. Bunun yanında, giderek teknolojikleşen bir çağda İslam öğretilerinin insan onuruna, amacına ve yaşamın kutsallığına dikkat çeken ve transhümanizmin getirdiği zorlukların üstesinden gelen sağlam bir çerçeve sunduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Felsefe Tarihi
• Transhümanizm
• Yapay Zeka
• İnsan

The Value of Human in Transhumanism: An Evaluation in the Context of the Verses of the Qur’an

Abstract

This study provides a critical analysis of transhumanism—a movement that seeks to enhance human capacities through advanced technologies such as artificial intelligence, biotechnology, and genetics. Despite the fact that it is predicated on the objective of surmounting fundamental human limitations such as ageing and disease, the philosophy gives rise to some profound ethical and spiritual concerns with regard to human value, identity, and purpose. The present study draws parallels between the transhumanist conception of humanity and the Qur’anic vision, thereby revealing a fundamental tension between technological transcendence and divine sovereignty. The Qur’an places significant emphasis on human dignity, moral responsibility, and the divine purpose of existence, issuing warnings against attempts to surpass human boundaries through artificial means. Article’s argument is that the transhumanist pursuit of immortality and technological superiority by transhumanists is incompatible with the Qur’anic perspective of humility, dependence on God, and moral accountability. Additionally, it offers a critical perspective on cautions against the dehumanizing tendencies within transhumanism, such as the perception of humans as replaceable or inferior to machines. The study ultimately advocates for a balanced perspective that values technological progress while preserving ethical and spiritual integrity. It is suggested that Islamic teachings provide a coherent framework for confronting the moral and existential challenges of an increasingly technological age.

Keywords

• Tafsir
• History of philosophy
• Transhumanism
• Artificial intelligence
• Human

References

1. Baghawī, Abū Muḥammad al-Ḥusayn ibn Masʻūd ibn Muḥammad al-Farrā’. Ma’ālim al-tanzīl. thk. Abdul Razzaq al-Mahdi. 5 Cilt. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi, 1420.
2. Barrat, James. Yapay Zekâ ve İnsanlık Çağının Sonu -Son İcadımız-. çev. Levent Tayla. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2013.
3. Bostrom, Nick. The Transhumanist FAQ -A General Introduction-. World Transhumanist Association, 2003.
4. Can, Seyithan. “Transhumanizmin Ölümsüzlük İddiasının Kelâm İlminin Varlık Anlayışı Çerçevesinde Kritiği”. Kader 20/2 (2022), 605-625.
5. Dağ, Ahmet. “Dijitalleşme-Yapay Zekâ-Transhumanizm Bağlamında Din ve Dindar’a Dair”. ed. Muhammed Kızılgeçit vd. 175-216. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
6. Dağ, Ahmet. İnsansız Dünya Transhümanizm. İstanbul: Ketebe, 2020.
7. Dağ, Ahmet. Transhümanizm İnsanın ve Dünyanın Dönüşümü. ed. Mehmet Vural. Ankara: Elis Yayınları, 2. Basım, 2020.
8. Demir, Talip. “Transhumanizm ve Sekülerleşme: Bildiğimiz Dinin Sonu Mu?” Din ve Transhumanizm. ed. Talip Demir. 17-54. İstanbul: Eski Yeni Yayınları, 2021.

9. Doğan, İshak. “Transhumanizm: ‘Allah’ın Yarattığını Değiştirme’ veya İnsana Karşı Şeytan 2.0”. Marife 21/1 (2021), 11-36. https://doi.org/10.33420/marife.895568
10. Dönmez, Süleyman. “Felsefi Bağlamda Yapay Zekâ ve 2025 Sendromu”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/2 (2020), 748-760.
11. Edman, Refii. “İnsan, Teknoloji, Türkiye, Tekno-Kültür ve Transhumanizm”. Transhumanizm ve Karşılaştırmalı İzdüşümü. ed. Timuçin Buğra Edman. 9-25. İstanbul: Kastaş Yayınevi, 2019.
12. Farman, Abou. “Re-Enchantment Cosmologies: Mastery and Obsolescence in an Intelligent Universe”. Anthropological Quarterly 85 (2022), 1069-1088.
13. Genç, Cafer. “Kelâmdaki Bilgi-İman Tartışması Yönüyle Yapay Zekâ ve İman Açısından Ortaya Çıkarması Muhtemel Sorun”. Journal of Ilahiyat Researches 52/2 (2019), 113-135. https://doi.org/10.29288/ilted.538171
14. Görgülü, Ülfet - Kesgin, Sena. “Yapay Zekâ Robotlara Ahlâkî ve Hukukî Statü Tanınması Problematiği -İslam Ahlâkı ve Hukuku Açısından Bir Değerlendirme-”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (2021), 37-65.
15. Huxley, Julian. New Bottles for New Wine. London: Chatto and Windus Publishing, 1957.
16. Ibn ‘Atiyyah, Abd Al-Haqq ibn Ghalib ibn Abd Al-Rahman. al-Muharrar al-wajiz fi tafsir al-Kitāb al-’Aziz. thk. Abdusselâm Abdussafi Muhammad. 6 Cilt. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmıyah, 1422.
17. Ibn Kathīr, Abū al-Fiḍā’ ‘Imād ad-Dīn Ismā‘īl ibn ‘Umar. Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. thk. Sâmî b. Muhammad Salamah. 8 Cilt. Dar Tayyab al-Nasher et-Tevzî, 1999.
18. İbn Abī Ḥātim, Abū Muḥammad ʿAbd al-Raḥmān. Tafsir al-Qur’an al-Azim li ibn Abī Ḥātim. thk. Es’ad Muhammed et-Tayyib. 10 Cilt. Suud: Maktabat Nazzār Muṣṭafā al-Bāz, 3. Basım, 1419.
19. İbn ʿĀshūr, Muhammad al-Ṭāhir. al-Tahrir wa’l-tanwir. 30 Cilt. Tunusia: al-Dar al-Tunusia li’n-Neşr, 1984. Kafalı, Hasan. “Toplum ve Din Bağlamında Yapay Zekâ”. Yapay Zekâ Transhumanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit vd. 87-102. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
20. Kafalı, Hasan. “Yapay Zekâ, Toplum ve Dinin Geleceği”. Ondokuz Mayıs University Review of the Faculty of Divinity 46 (2019), 145-172.
21. Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 4. Basım, 2015.
22. Kılıç Ahmedi, Büşra. “İslam ve Transhumanizm Bağlamında Süper Müslüman Kavramının Analizi”. Journal of Kocatepe Islamic Sciences 4/2 (2021), 238-258.
23. Koyuncu, Merve. “Çağdaş Zihin Felsefesinde Yapay Zekâ Tartışmalarına Bir Giriş: Taklitçilik Oyunu ve Çince Odası Argümanı”. Journal of the Faculty of Divinity of Çukurova University 30. Yıl Özel Sayısı Eylül (2022), 75-89.
24. Köse, Utku. Yapay Zeka Felsefesi. İstanbul: Doğu Kitabevi, 2022.
25. Kurt, İsmail. “Kur’ân Perspektifinden Bir Transhumanizm Eleştirisi”. Din ve Transhumanizm. ed. Talip Demir. 55-118. İstanbul: Eski Yeni Yayınları, 2021.
26. Kurt, İsmail. Transhumanizm ve Tekillik Bağlamında Dinin Geleceği. ed. Ayşe Adan Kurt. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2021.
27. Marr, Bernard. Yapay Zeka Devrimi -Dİjital Dönüşüm İşinizi Nasıl Etkileyecek?-. çev. Ümit Şensoy. İstanbul: Optimist, 2022.
28. Māturīdī, Abū Manṣūr Muḥammad b. Muḥammad b. Maḥmūd al-Ḥanafī. al-Māturīdī’s Tafsīr = Taʾwīlāt Ahl al-Sunna. thk. Mecdî Baslûm. 10 Cilt. Beirut-Lebanon: Dar al-Kutub al-Ilmıyah, 2005.
29. McCarthy, John vd. “A Propasal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence 31 August 1955”. AI Magazine 27/4 (2006), 12-14.
30. Musa, Aisha. “A Thousand Years, Less Fifty: Toward a Quranic View of Extreme Longevity”. Religion and the Implications of Radical Life Extension. ed. Derek F. Maher - Mercer Calvin. 123-131. New York: Palgrave Macmillan, 2009.
31. Öz, Sercan. Yapay Dünya ve Dijital Zeka -Yoksa Beklenen Deccal Yapay Zekâ mı?-. ed. Kübra Korkmaz. İstanbul: Kitapyurdu Doğrudan Yayıncılık, 2022.
32. Özenç, Ardeniz. “Eski Bilim Yeni Bilime Karşı: Simyacılık ve Transhumanizm”. Transhumanizm ve Karşılaştırmalı İzdüşümü. ed. Timuçin Buğra Edman. 65-99. İstanbul: Kastaş Yayınevi, 2019.
33. Özkaya, Mehmet - Pala, Ferhat Kadir. “Yapay Zekâ”. Yapay Zekâ Disiplinleri Dönüştürüyor Değişime Hazır Mıyız? ed. Hülya Bakırtaş - Selahattin Çavuş. 97-122. İstanbul: Ekin, 2020.
34. Öztemel, Ercan. “Yapay Zekâ ve Din”. Yapay Zekâ Transhumanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit vd. 17-30. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
35. Rāzī, Fak̲h̲r al-Dīn. Mafatih al-ghayb. 32 Cilt. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi, 3. Basım, 1420.
36. Sambur, Bilal. “Dine Büyük Meydan Okuma: Transhumanizm”. Yapay Zekâ Transhumanizm ve Din. 147-173. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
37. Saygılı, Sefa. Beyin ve Ruh. İstanbul: Elit, 2006.
38. Searle, John R. “Minds, Brains and Programs”. The Behavioral and Brain Sciences 3 (1980), 417-457.
39. Sedeeq. “Tarih, Mitler ve Antik Transhumanizm”. Transhumanizm ve Karşılaştırmalı İzdüşümü. ed. Timuçin Buğra Edman. 26-59. İstanbul: Kastaş Yayınevi, 2019.
40. Shawkānī, Muḥammad ibn Ali ibn Muḥammad ibn Abd Allah. Fath al-qadir. 5 Cilt. Damask, Beirut: Dar Ibn Keshir, Dar el-Kelimeh et-Taybe, 1414.
41. Şahin, Naim. “Kur’an-ı Kerîm’de Akıl Ve Aklın Değeri Meselesi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/8 (1998), 221-242.
42. Ṭabarī, Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Jarīr ibn Yazīd. Jāmiʿ al-bayān ʿan taʾwīl āy al-Qurʾān. thk. Ahmad Muhammad Shakir. 24 Cilt. Müessesetü’r- Risâle, 2000.
43. Taştan, Ümit. "Turing Testinin Sınırları Üzerine Felsefi Bir İnceleme". FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 37 (2024), 325-344. https://doi.org/doi.org/ 10.53844/flsf.1437990
44. Tegmark, Max. Yaşam 3.0 -Yapay Zekâ Çağında İnsan Olmak -. çev. Ekin Can Göksoy. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2. Basım, 2021.
45. Telli, Gonca (ed.). Yapay Zeka ve Gelecek. İstanbul: Doğu Kitabevi, 2019.
46. Turing, Alan M. “Computing Machinery and Intelligence”. MIND A Quarterly Review of Psychology and Philosophy LIX/236 (1950), 433-460.
47. Volland, Holger. Makinelerin Yaratıcı Gücü -Gelecekte Duygularımızı ve Düşüncelerimizi Yapay Zekâ mı Belirleyecek?-. ed. Yağmur Yıldırmay. çev. S. Türkis Noyan. İstanbul: Orenda Kitap, 2022.
48. Walsh, Toby. 2062 Yapay Zekâ Dünyası. çev. Zerin Dirihan. İstanbul: Say Yayınları, 2020. Yeşilkaya, Nazan. “Felsefi Bir Sorun Olarak Yapay Zekâ”. Bozok University Journal of Faculty of Theology 22 (2022), 97-126. https://doi.org/doi.org/10.51553/bozifder.1093773
49. Yeşilyurt, Muhammet. “Transhumanizmin Hristiyan Kökenleri”. Yapay Zekâ Transhumanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit vd. 187-209. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
50. Zamakhshari, Abu al-Qasim Mahmud ibn Umar. Al-Kashshaaf ’an haqa’iq at-tanzil. 4 Cilt. Beirut: Dar al-Kutub al-Arabiyah, 3. Basım, 1407.