Post-Truth Çağda Yalan Haberle Mücadele: Üniversite Öğrencilerinin Haber Doğrulama Pratikleri Üzerine Bir Araştırma

Year 2025, Issue: 50, 235 - 253, 30.12.2025

İpek Tok , Hande Ulusoy

https://doi.org/10.31123/akil.1704664

Abstract

İnternet ve sosyal medya aracılığıyla yalan haberler hızla yayılmaktadır. Haber tüketicilerinin doğru bilgiye ulaşabilmesi için yalan haberleri tanıması ve ayırt edebilmesi gerekmektedir. Bu noktada, haber doğrulama pratikleri önem kazanmaktadır. Araştırmanın amacı, üniversite öğrencilerinin haber doğrulama pratiklerini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, 16 üniversite öğrencisiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonucunda, öğrencilerin şüpheli haberler karşısında başvurduğu ilk doğrulama yönteminin, genellikle Google araması yaparak farklı internet sitelerinden bilgi kontrolü sağlamak olduğu belirlenmiştir. Bunun yanı sıra, haberin doğruluğunu kontrol etmek amacıyla televizyon ana haber bültenlerinden yararlanma, aile ve arkadaşlardan oluşan sosyal çevreye danışma ve çeşitli sosyal medya hesaplarına başvurma gibi yöntemlerin ise daha çok ikincil veya üçüncül doğrulama mekanizmaları olarak tercih edildiği görülmüştür. Öğrencilerin yalan haberle karşılaşma deneyimlerine bakıldığında, yapay zekâ teknolojileri kullanılarak üretilen deepfake içeriklerin habere duyulan şüpheyi arttıran bir unsur olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Üniversite öğrencileri arasında yalan haberle mücadelede faaliyet gösteren teyit/doğrulama platformlarına yönelik bilinirliğin ise oldukça düşük kaldığı ve söz konusu platformların öğrenciler tarafından aktif bir doğrulama yöntemi olarak kullanılmadığı ortaya çıkmıştır.

Keywords

Haber Tüketimi , Yalan Haber , Doğruluk Kontrolü , Hakikat-Ötesi , Dezenformasyon

Combating Fake News in the Post-Truth Era: A Study on the News Verification Practices of University Students

Abstract

Fake news is rapidly disseminated through the internet and social media. For news consumers to access accurate information, they must be able to recognize and differentiate fake news. At this juncture, news verification practices gain significance. The objective of this research is to examine the news verification practices of university students. To this end, semi-structured interviews were conducted with 16 university students. The findings of the research indicated that the primary verification method students employed when encountering suspicious news was typically to cross-reference information from various websites via a Google search. Furthermore, it was observed that methods such as consulting television main news bulletins, seeking opinions from their social circle comprising family and friends, and referring to diverse social media accounts to ascertain the veracity of news were predominantly preferred as secondary or tertiary verification mechanisms. Upon examining students' experiences with encountering fake news, it was concluded that deepfake content, generated using artificial intelligence technologies, is a factor that heightens skepticism towards news. It was also revealed that awareness of fact-checking/verification platforms actively engaged in combating fake news remains considerably low among university students, and these platforms are not actively utilized by students as a verification method.

Keywords

News Consumption , Fake News , Factcheking , Post-Truth , Disinformation

References

• Altun, F. (2022). Sosyolojik teori bağlamında post-truth anlatısının eleştirisi. Erciyes İletişim Dergisi, 9(1), 249–267. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1038539
• Balcı, Ş., Bekiroğlu, O., & Gölcü, A. (2013). Gazeteciliğin bitmeyen tartışması: Gazetecinin etik ve sorumluluğu. İletişim ve Etik, Konya: Eğitim Kitabevi, 185–218.
• Ball, J. (2017). Post-truth: How bullshit conquered the world. Biteback Publishing.
• Beşikci, S. (2024). Sosyal medya haberlerine güven ve doğrulama: Üniversite öğrencileri üzerine bir saha araştırması. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 47, 263–288. https://doi.org/10.31123/akil.1558740
• Cadwalladr, C., & Graham-Harrison, E. (2018, March 17). Revealed: 50 million Facebook Profiles Harvested for Cambridge Analytica in major data breach | Cambridge Analytica | The Guardian. https://www.theguardian.com/news/2018/mar/17/cambridge-analytica-facebookinfluence-us-election
• Cambridge Analytica uncovered: Secret filming reveals election tricks. (2018, March 19). [Video recording]. https://www.youtube.com/watch?v=mpbeOCKZFfQ
• Çaplı, B. (2016). Haberde tarafsızlık algısı. In Y. İnceoğlu & S. Çoban (Eds.), Haber okumaları (1.Baskı, pp. 65–79). İletişim yayınları.
• Çömlekçi, M., & Başol, O. (2019). Sosyal medya haberlerine güven ve kullanıcı teyit alışkanlıkları üzerine bir inceleme. İleti-ş-Im, 30, 55–77. https://doi.org/10.16878/gsuilet.518697
• Çömlekçi, M. F. (2019). Sosyal medyada dezenformasyon ve haber doğrulama platformlarinin pratikleri. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(3), 1549–1563.
• Devran, Y., & Özcan, Ö. F. (2017). Habercilikte hegemonya mücadelesi: Yurttaş gazeteciliği: Fırsat mı tehdit mi? Global Media Journal TR Edition, 7(14), 150–173.
• Fabry, M. (2017, August 24). The history of fact checking jobs in news journalism | TIME. https://time.com/4858683/fact-checking-history/
• Flood, A. (2016, November 15). “Post-truth” named word of the year by Oxford dictionaries.
• The Guardian. https://www.theguardian.com/books/2016/nov/15/post-truthnamed-word-of-the-year-by-oxford-dictionaries
• Foça, M. A. (2019, March 1). Sözlük: Yanlış bilginin en yaygın yedi türü—Teyit. https://teyit.org/ekipten/sozluk-yanlis-bilginin-en-yaygin-7-turu
• Frankfurt, H. G. (2005). On bullshit. Princeton University Press.
• Güz, N., Meral, P. S., Bozkurt, S., & Durmaz, Y. (2021). Corona günlerinde geleneksel medya ve yeni medya üzerine bir araştırma. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 3(1), 3–15. https://doi.org/10.29228/mekcad.1
• Güzel, M., & Özmen, K. (2018). Google tekelinde haberciliğin dönüşümü. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 29, 206–229. https://doi.org/10.31123/akil.401011
• Ha, L. (2024). Behind the screens: Insights from digital content creators; understanding their intentions, practices and challenges. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000392006
• Himma-Kadakas, M., & Palmiste, G. (2019). Expectations and the actual performance of skills in online journalism. Journal of Baltic Studies, 50(2), 251–267. https://doi.org/10.1080/01629778.2018.1479718
• İltir, M. (2024, July 10). Reuters dijital haber raporu 2024 | Doğruluk payı. https://www.dogrulukpayi.com/bulten/reuters-dijital-haber-raporu-2024
• Karagöz, K. (2018). Post truth çağında yayıncılığın geleceği. TRT Akademi, 3(6), 678–708.
• Karlsen, R., & Aalberg, T. (2023). Social media and trust in news: An experimental study of the effect of Facebook on news story credibility. Digital Journalism, 11(1), 144–160. https://doi.org/10.1080/21670811.2021.1945938
• Kavaklı, N. (2019). Üniversite öğrencileri arasında internet teyit/doğrulama platformlarının kullanımı. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 18(69), 398–411. https://doi.org/10.17755/esosder.455430
• Keyes, R. (2004). The post-truth era: Dishonesty and deception in contemporary life. Macmillan.
• Lewandowsky, S., Ecker, U. K., & Cook, J. (2017). Beyond misinformation: Understanding and coping with the “post-truth” era. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 6(4), 353–369.
• Mantzarlis, A. (2022). Doğrulama 101. In C. Ireton & J. Posetti (Eds.), Gazetecilik,‘Sahte Haber’ve Dezenformasyon: Gazetecilik Eğitimi ve Alıştırmaları için El Kitabı. UNESCO Publishing. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380323
• Marchi, R. (2012). With Facebook, blogs, and fake news, teens reject journalistic “objectivity.” Journal of Communication Inquiry, 36(3), 246–262. https://doi.org/10.1177/0196859912458700
• Martin, N. (2017). Journalism, the pressures of verification and notions of post-truth in civil society. Cosmopolitan Civil Societies: An Interdisciplinary Journal, 9(2), 41–55.
• McCracken, G. (1988). The long interview (Vol. 13). Sage. https://books.google.com/books?hl=tr&lr=&id=3N01cl2gtoMC&oi=fnd&pg=PA11&dq=McCracken+Grant,+The+Long+Interview&ots=RDvRbuj3Uq&sig=_tOqUyRffzLTRMRe1FdLZPIIG8
• Mehrabi, D., Abu Hassan, M., & Shahkat Ali, M. S. (2009). News media credibility of the internet and television. European Journal of Scientific Research, 11(1), 136–148.
• Moore, J. (2018, March 20). Cambridge Analytica had a role in Kenya election, too—The New York Times. https://www.nytimes.com/2018/03/20/world/africa/kenya-cambridgeanalytica-election.html
• Newman, N. (2024, June 17). Overview and key findings of the 2024 Digital News Report | Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2024/dnr-executivesummary
• Newman, N., Fletcher, R., Schulz, A., Andı, S., & Nielsen, R. K. (2020). Reuters Institute digital news report 2020. Reuters Institute for the Study of Journalism. https://doi.org/10.60625/RISJ-048N-AP07
• Reuters. (2018, March 22). What are the links between Cambridge Analytica and a Brexit campaign group? https://www.reuters.com/article/business/what-are-the-linksbetween-cambridge-analytica-and-a-brexit-campaign-group-idUSKBN1GX2IO/
• Rosenberg, M., Confessore, N., & Cadwalladr, C. (2018, March 17). How Trump consultants exploited the Facebook data of millions—The New York Times. https://www.nytimes.com/2018/03/17/us/politics/cambridge-analytica-trumpcampaign.html
• Rubin, V. L., Conroy, N. J., & Chen, Y. (2015). Towards news verification: Deception detection methods for news discourse. Hawaii International Conference on System Sciences, 5–8. https://sites.socsci.uci.edu/~lpearl/courses/readings/RubinEtAl2015_DeceptionDetectionNews.pdf
• Şahin, Z. (2024, June 26). 2024 Reuters Enstitüsü dijital haber raporu: Platformlar arası göç başladı—Teyit. https://teyit.org/teyitpedia/2024-reuters-enstitusu-dijital-haberraporu-platformlar-arasi-goc-basladi
• Şener, N. K. (2018). “Doğruluk kontrol merkezi” ve “yalan haber” kavramlarına ilişkin içeriklerin medyada yansımasının araştırılması. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 29. Özel Sayısı, 355–373.
• Taşkıran, İ., & Kırık, A. M. (2016). Gazetecilerin sosyal medyayı haber kaynağı olarak kullanımı: Medya profesyonellerinin bakış açılarını tespit etmeye yönelik bir araştırma. Intermedia International E-Journal, 3(4), 213–241.
• Tesich, S. (1992). A government of lies. Nation, 254(1), 12–14.
• Tsfati, Y., & Cappella, J. N. (2003). Do people watch what they do not trust?: Exploring the association between news media skepticism and exposure. Communication Research, 30(5), 504–529. https://doi.org/10.1177/0093650203253371
• Turcotte, J., York, C., Irving, J., Scholl, R. M., & Pingree, R. J. (2015). News recommendations from social media opinion leaders: Effects on media trust and information seeking. Journal of Computer-Mediated Communication, 20(5), 520–535.
• Türkiye Raporu. (2020, March 19). İnternette okuduklarınızı doğruluyor musunuz? - Türkiye raporu. https://turkiyeraporu.com/arastirma/internette-okuduklarinizi-dogruluyormusunuz-1795/
• Ünver, H. A. (2020). Türkiye’de doğruluk kontrolü ve doğrulama kuruluşları. EDAM. https://edam.org.tr/wp-content/uploads/2020/06/T%C3%BCrkiyedeDo%C4%9Fruluk-Kontrol%C3%BC-ve-Do%C4%9Frulama Kurulu%C5%9Flar%C4%B1-Ak%C4%B1n-%C3%9Cnver.pdf
• Uzunoğlu, S. (2020, June 16). Reuters Gazetecilik Enstitüsü’nün 2020 raporunda neler var? –Newslabtürkiye. https://www.newslabturkey.org/2020/06/16/reuters-gazetecilikenstitusunun-2020-raporunda-neler-var/
• Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151. https://doi.org/10.1126/science.aap9559
• Wardle, C. (2017, February 16). Fake news. It’s complicated. First Draft. https://firstdraftnews.org/articles/fake-news-complicated/
• Wardle, C. (2020). Bilgi düzensizliği çağı (C. Başaçek, H. E. Yakar, K. E. Tanca, A. E. Zübeyir, & S. Gış, Trans.). In C. Silverman (Ed.), Dezenformasyon ve medya manipülasyonu üzerine doğrulama el kitabı (pp. 9–15). EJC. https://teyit.org/files/dezenformasyon-elkitabi.pdf
• Wong, J. C. (2018, March 22). Mark Zuckerberg apologises for Facebook’s “mistakes” over Cambridge Analytica. The Guardian. https://www.theguardian.com/technology/2018/mar/21/mark-zuckerbergresponse-facebook-cambridge-analytica
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (7. Baskı). Seçkin Yayıncılık.