The Opposition Function of Ottoman Humor Magazines in Political and Public Sphere

Year 2025, Issue: 50, 282 - 338, 30.12.2025

Murat Yılmaz

https://doi.org/10.31123/akil.1705145

Abstract

A significant characteristic of humor magazines is that they do not solely aim to entertain but also incorporate elements of political and social critique. As the press and public sphere developed in the Ottoman Empire, the power of public opinion and the importance of shaping it became increasingly evident. This study examines the role of Ottoman humor magazines in shaping the political and public sphere, focusing on their oppositional function and their capacity to create public opinion from their emergence in the 1870s through the early years of the Second Constitutional Era. The study investigates the main themes around which these magazines concentrated their critiques and the reasons behind these focuses, analyzing them across different periods. The use of cartoons in these magazines as a tool for opposition is analyzed. Additionally, the measures taken by political authorities in response to the oppositional power of humor magazines are identified. The study employs a combination of historical analysis and semiotic methods. It concludes that humor magazines critiqued certain aspects of social change, particularly those related to urban life and the emergence of an urban identity, which were products of Ottoman modernization. It is observed that the entry of women into the public sphere as social actors was critically caricatured. During the reign of Abdulhamid II, humor magazines were used to foster political opposition against the ruling authority within the public sphere. In the Second Constitutional Era, despite the change in political regime, humor magazines continued to sustain their critical mechanisms and influence public opinion.

Keywords

Press , Humor , Opposition , Caricature

Osmanlı Mizah Dergilerinin Siyasi ve Kamusal Alanda Muhalefet İşlevi

Abstract

Mizah dergilerinin önemli özelliği yalnızca güldürü amacını taşımaması ve içerisinde siyasi ve toplumsal eleştiri unsurunu barındırmasıdır. Osmanlı’da basın ve kamusal alan geliştikçe kamuoyunun gücü ve onu yönlendirmenin önemi daha iyi anlaşılmıştır. Bu çalışmada ortaya çıktıkları 1870’li yıllardan başlayarak II. Meşrutiyet’in ilk yıllarına kadar olan süreçte Osmanlı mizah dergilerinin siyasi ve kamusal alanı biçimlendirme noktasında üstlendikleri muhalefet işlevi ve kamuoyu yaratma gücü ortaya konacaktır. Mizah dergilerinin bu doğrultuda eleştirilerini hangi konular üzerinde yoğunlaştırdığı ve bunun sebepleri dönemler hâlinde incelenecektir. Dergilerdeki karikatürlerin muhalefet işlevi yönünden kullanımı analiz edilecektir. Mizah dergilerinin muhalefet gücüne karşın siyasi iktidarların aldığı önlemler tespit edilecektir. Çalışmada tarihsel analiz ve göstergebilim yöntemleri bir arada kullanılmıştır. Çalışmada Osmanlı modernleşmesinin toplumsal hayatta ortaya çıkardığı şehir yaşamı ve şehirli kimliği üzerinden değişimin bazı yönlerinin mizah dergilerinde eleştirildiği sonucuna ulaşılmıştır. Kadının toplumsal bir aktör olarak kamusal alana girişinin eleştirel şekilde karikatürize edildiği görülmüştür. II. Abdülhamid döneminde mizah dergilerinin kamuoyunda iktidar aleyhinde siyasi muhalefet oluşturma noktasında kullanıldığı tespit edilmiştir. II. Meşrutiyet döneminde siyasi rejim değişikliğine rağmen mizah dergilerinin eleştiri mekanizmasını sürdürüp kamuoyunu yönlendirmeye devam ettiği sonucuna varılmıştır.

Keywords

Basın , Mizah , Muhalefet , Karikatür

References

• Acer, E. G. (2021). Osmanlı Mizah Basınının Bir Temsilcisi: Latife Gazetesi (1874-1875). Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 99-117.
• Alkan, N. (2018). Karikatürlerle Sultan II. Abdülhamid: Propaganda ve gerçek arasında bir padişah. Kronik Kitap.
• Altın, H. (2014). II. Meşrutiyet Devri Osmanlı mizah basını. Grafiker Yayınları.
• Âtıf Hüseyin Bey (haz. Hülagü, M. M.). (2013). Sultan II. Abdülhamidʼin sürgün günleri: Hususi Doktoru Atıf Hüseyin Beyʼin hatıratı (1909-1918). Timaş Yayınları.
• Aydemir, U. (2014). 1870’ler Basınındaki Siyasi Tartışmalar Işığında Sultan Abdülaziz Döneminde Kamuoyunun Siyasi İşlevi. İçinde M. M. Hülagü (Ed.), Sultan Abdülaziz ve Dönemi Sempozyumu: 12-13 Aralık 2013, Ankara ; bildiriler (C. 2, ss. 181-207). Sultan Abdülaziz ve Dönemi Sempozyumu, Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Beberuhi. (1898a). 1.
• Berkes, N. (haz. Kuyaş, A.). (2008). Türkiyeʾde çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
• BOA BEO. (903/67658).
• BOA DH.MKT. (1279/45; 1279/76; 1300/32; 1366/37; 1374/74; 1588/102).
• BOA HR.İD. (2117/110; 21117/111).
• BOA HR.TH. (141/81; 155/40; 166/111).
• BOA İ.DH. (752/61399; 1121/87625).
• BOA MF.MKT. (53/157; 54/8; 378/14).
• BOA ZB. (24/85; 24/109; 596/53).
• Bremmer, J., & Roodenburg, H. (2024). Mizah ve Tarih (K. Gülen, Çev.). İçinde Antik Çağdan Günümüze Mizahın Kültürel Tarihi (ss. 11-24). Fol Kitap.
• Brummett, P. (2003). İkinci meşrutiyet basınında imge ve emperyalizm 1908-1911. (A. Anadol, Çev.). İletişim Yayınları.
• Cantek, L., & Gönenç, L. (2017). Muhalefet defteri: Türkiye’de mizah dergileri ve karikatür. Yapı Kredi Yayınları. Cem. (1911). 22.
• Çakır, H., & Aydın, H. (2010). İkinci Meşrutiyet Dönemi Basın Sansürü. İçinde H. Aydın (Ed.), İkinci Meşrutiyet Devrinde Basın ve Siyaset (ss. 237-260). Palet Yayınları.
• Çeviker, T. (1986). Gelişim sürecinde Türk karikatürü (C. 1-Tanzimat ve İstibdat Dönemi). Adam Yayınları.
• Çeviker, T. (1988). Gelişim sürecinde Türk karikatürü (C. 2-Meşrutiyet Dönemi). Adam Yayınları.
• Çıngıraklı Tatar. (1873a). 9.
• Çıngıraklı Tatar. (1873b). 2.
• Davul. (1909c). 11.
• Davulcu, E. (2015). II. Meşrutiyet dönemi mizah basınında Osmanlı modernleşmesi ve eleştirel kodlar: Kalem ve Cem dergileri üzerinden. Palet Yayınları.
• Demirkol, G. (2016b). Tanzimat Mizahının Sonu: 1877 Matbuat Kanunu Tartışmaları ve Osmanlı’da Mizah Dergilerinin Kapanması. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 687-710.
• Demirkol, G. (2016a). Türkiye’nin İlk Türkçe Mizah Dergisi: Terakki. Gazi Akademik Bakış, 10(19), 141-160.
• Deringil, S. (2002). İktidarın sembollerin ve ideoloji: II. Abdülhamid dönemi (1876-1909) (G. Çağalı Güven, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
• (2018). II. Meşrutiyet’in ilk yılı: 23 Temmuz 1908-23 Temmuz 1909. Yapı Kredi Yayınları.
• Georgeon, F. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda Gülmek mi? (A. Berktay, Çev.). İçinde I. Fenoglio & F. Georgeon (Ed.), Doǧu’da mizah (ss. 79-101). Yapı Kredi Yayınları.
• Gündüz, U. (2018). Osmanlı’dan günümüze basın ve modernleşme. İmge Kitabevi.
• Habermas, J. (2021). Kamusallığın yapısal dönüşümü (T. Bora & M. Sancar, Çev.). İletişim Yayınları.
• Hayal. (1875b). 134.
• Hayal. (1875c). 157.
• Hayal. (1875ç). 161.
• Hayal. (1877). 319.
• Kalem. (1909). 57.
• Karagöz. (1909). 95.
• Karagöz. (1911b). 305.
• Kaya, G. (2015). Eleştirel Söylem Tutumundan Karşıt Kamusal Alan Yaratmaya Geçiş: İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin II. Abdülhamit’e Muhalefeti. Amme İdare Dergisi, 48(2), 73-103.
• Kocabaşoğlu, U. (2010). İkinci Meşrutiyet’in Birinci Meşrutiyeti: “Matbuat”. İçinde H. Aydın (Ed.), İkinci Meşrutiyet Devrinde Basın ve Siyaset. Palet Yayınları.
• Koloğlu, O. (2015). Osmanlı’dan 21. yüzyıla basın tarihi. Pozitif Yayınları.
• Letaif-i Asar. (1875). 3.
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. (1909).
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. (1910).
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi (haz. Us, H. T.). (1939). Vakit Gazete-Matbaa.
• Özbek, N. (2011). Osmanlı İmparatorluğu’nda sosyal devlet: Siyaset, iktidar ve meşruiyet, 1876-1914. İletişim Yayınları.
• Özdiş, H. (2005). 19. Yüzyıl Mizah Basınında İstanbul’da ‘Şehirli Olmak’. Kebikeç, 19, 11-33.
• Özdiş, H. (2014). Osmanlı mizah basınında batılılaşma ve siyaset (1870 - 1877): Diyojen ve Çaylak üzerinde bir araştırma. Libra Kitap.
• Öztürk, S. (2005). Osmanlı İmparatorluğu’nda Kamusal Alan Dinamikleri. Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 21, 95-124.
• Subaşı T., & Çaylı, K. (2017). Osmanlı Basınında Sansüre Bir Örnek: Hayal Mizah Gazetesi. Pesa Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(2), 92-113.
• Şahin, E. (2017). Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Osmanlı’da Mizah Basını. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 20-43.
• Şirin, İ. (2020). Bir Siyasi Muhalefet Aracı Olarak Mizah. İçinde Y. Avcı, U. Karabulut, & S. Karabulut (Ed.), Osmanlı payitahtında siyasi muhalefet ve protesto kültürü (ss. 239-285). Libra Kitap.
• Tiyatro. (1874b). 16.
• Tiyatro. (1874a). 61.
• Tokmak. (1901b). 4.
• Tokmak. (1901a). 5.
• Tokmak. (1901ç). 5.
• Uslucan, F. (2015). Kısa Ömürlü Bir Mizah ve Hivic Gazetesi: Davul. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 7(Süreli Sayılar Özel Sayısı), 13-22.
• Varol, M. (2014). II. Meşrutiyet Dönemi Mizah Basınında Ölçüsüzlük: El-Efürük, Basurcu Âgâh ve Musvver Cellad Örnekleri. İçinde Sultan II. Abdülhamid Sempozyumu (C. 3, ss. 265-300). Sultan II. Abdülhamid Sempozyumu, Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Yamaç, M. (2014). Sultan Abdülaziz Döneminde Basında Muhalefet. İçinde M. M. Hülagü (Ed.), Sultan Abdülaziz ve Dönemi Sempozyumu: 12-13 Aralık 2013, Ankara ; bildiriler (C. 2, ss. 49-72). Sultan Abdülaziz ve Dönemi Sempozyumu, Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Yeni Geveze. (1911a). 124.
• Yılmaz, M. (2021). Erken dönem Jön Türk muhalefetinde imaj mühendisliği. Kitabevi.