On The Linguistic Features Of The Story Of Dūz and Kadı Written in Eastern Turkish in Berlin

Year 2026, Volume: 14 Issue: 38, 227 - 283, 24.03.2026

Mehmet Bulut

https://doi.org/10.31126/akrajournal.1776240

https://izlik.org/JA34TJ38YW

Abstract

Located in the Non-European Manuscripts, Islamic Manuscripts category of the Berlin State Library, Ms. or. quart. 1296 is one of the eight texts in a book in Chagatai Turkish. This book contains stories titled 1. Raḥatu'l-ḳulūb kitāb bolsun 2. Ḳıyāmetnāme 3. Rāznāme 4. Şehzāde Buluḳya 5. Imām Zebîḥlar Teẕkı̇̇̇̄releri 6. Şehzāde ḏufu 7. Dūz ḳaḍı 8. Ḫᵛāce Selim. The seventh text, our Dūz ile Ḳaẓı, or Kadı ile Ughru, is a story that has been widely studied and printed until today. The story of Kadı ile Ughru (Thief, Dūz, etc.) is a story that was introduced into Turkish literature through translation. Originally in Arabic, the story of Kadı ile Ughru was first translated into Persian and then into Turkish. We have taken the copy in Berlin, which has never been published before, and tried to analyze the language features of this work in 19th century Chagatai Turkish and local language features. The work also has different aspects from the copies published so far. We are preparing a detailed analysis book about this copy.

Keywords

Chagatai , Modern Uyghur , Uzbek , Kadı ile Ughru , Kadı ile Hırsız

Berlin’de Yer Alan Doğu Türkçesiyle Yazılmış Dūz ve Kadı Hikâyesinin Dil Özellikleri Üzerine

https://izlik.org/JA34TJ38YW

Abstract

Berlin Devlet Kütüphanesi Avrupa Dışı Elyazmaları, İslami Elyazmaları kategorisinde bulunan Ms. or. quart. 1296 numaralı Çağatay Türkçesi elyazması, bir kitabın içinde yer alan sekiz metinden biridir. Bu kitapta sırasıyla 1.Raḥatu’l-ḳulūb kitāb bolsun 2. Ḳıyāmetnāme 3. Rāznāme 4. Şehzāde Buluḳya 5. İmām Zebîḥlar Teẕkîreleri 6. Şehzāde ḏufu 7. Dūz ḳaḍı 8. Ḫᵛāce Selim adlı hikâyeler bulunmaktadır. Yedinci sırada yer alan metin, Dūz ile Ḳaẓı ya da diğer adlandırmasıyla Kadı ile Uğru hikâyesi günümüze kadar çokça işlenmiş ve basılmış bir hikâyedir. Kadı ile Uğru (Hırsız, Dūz vb.) hikâyesi, Türk edebiyatına çeviri yoluyla kazandırılmıştır. Aslı Arapça olan Kadı ile Uğru hikâyesi, önce Farsçaya sonra da Türkçeye çevrilmiştir. Bu çalışmada daha önce hiç yayımlanmamış olan Berlin nüshası ele alınmış ve bu eserdeki dil özellikleri, 19. yy. Çağatay Türkçesi ve yerel dil özellikleri gösterilmiştir. Eserin bugüne kadar yayımlanan nüshalardan farklı tarafları da bulunmaktadır. Bu nüsha hakkında ayrıntılı bir inceleme kitabı hazırlanmaktadır.

Keywords

Çağatay Türkçesi , Yeni Uygur Türkçesi , Özbek Türkçesi , Kadı ile Uğru , Kadı ile Hırsız

References

• Akman, Eyüp. Uğru ile Kadı Hikâyesi (Kastamonu Nüshası). İstanbul: Gazi Kitabevi, 2012.
• Akyol, Ali. «Ferec Ba’de’ş-Şidde (Abdü’l-Aziz Cevheri, Fazlu’llah, Bennâ Hikâyeleri) Giriş, Dil Bilgisi, Metin, Dizin. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.» Erzurum, 2008.
• Argunşah, Mustafa. Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit, 2016.
• —. Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit, 2013.
• Bodrogligeti, Andrâs J. E. A Grammar of Chagatay. Muenchen: Lincom Europa, 2001.
• Clauson, Sir G. An Etymological Dictionary of Pre~Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford Press, 1972.
• Çelebioğlu, Amil. Türk Edebiyatı’nda mesnevî (XV. yy.a kadar). İstanbul: Kitabevi, 1999.
• Çimen, Feyzi. «Çağatayca pūye urmak fiili üzerine etimolojik bir deneme.» RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (2022): 51-58.
• Doğan, Şaban. «Yûsufu Meddâh’ın Kadı ile Uğru Destânı ve Dil Özellikleri.» Journal of Turkish Studies (2012): 985-1036.
• Eckmann, J. Çağatayca El Kitabı (Günay Karaağaç). Ankara: TDK, 2017.
• Eker, Ümit. «Son Dönem Çağatay Türkçesinde “-AdUrGAn” Yapısının Mahiye-ti ve İşlevleri.» İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi (2019): 1667-1687.
• Emet, Erkin. Doğu Türkistan Uygur Ağızları. Anlkara: TDK, 2015.
• Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak, 2002.
• Gülen, Beste. «Türkçede -mak ve -maklık Eylemlı̇klerı̇ Üzerı̇ne İşlevsel Bı̇r İnceleme (Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türk Dili Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tez).» Ankara, 2020.
• Gabain, A. V. Eski Türkçenin Grameri (Mehmet Akalın). Ankara: TDK, 2000.
• Kaya, Doğan. Ruhsati'nin Uğru ile Kadı Hikâyesi. Sivas: Vilayet Kitabevi, 2009.
• Korkmaz, Zeynep. Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK, 1992.
• —. Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: TDK, 2009.
• Necip, Emir Necipoviç. Yeni Uygur Türkçesi (İklil KURBAN). Ankara: TDK, 2013.
• Ölmez, Talat Tekin ve Mehmet. Türk Dilleri - Giriş. İstanbul: Simurg, 1999.
• Özçelik, Kenan. «Yûsuf-ı Meddâh ve Maktel-i Hüseyn (İnceleme-Metin-Sözlük) Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.» Ankara, 2008.
• Öztürk, Rıdvan. Özbek Türkçesi El Kitabı. Konya: Çizgi, 2011.
• —. Yeni Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: TDK, 2020.
• Shaw, Robert Berkley. Kaşgar ve Yarkend Ağzı Sözlüğü (Fikret Yıldırım). Ankara: TDK, 2014.
• Subaşı, Derya Adalar. «Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında El-Ferec Ba’de’ş-Şidde hikâyeleri.» Turkish Studies (2016): 1-18.
• Şahin, Erdal. «Tarihi ve Çağdaş Türk Yazı Dillerinde Üleştirme Sayıları.» Dil Araştırmaları (2013): 97-116.
• Tolkun, Selahittin. «Doğu Türkçesı̇ Metı̇nlerı̇nde Başlangıcından Günümüze Saygı ve Nezaket İfadesı̇ Sorunu.» Dil Araştırmaları (2015): 135-157.
• Uçar, Filiz Meltem Erdem. «Çağatay Türkçesinde Eski Türkçenin İzleri.» Turkish Studies (2011): 1891-1898.
• Uygun, Muhsin. Çağatayca Kabusname Tercümesi. Konya: Palet Yayınları, 2021.
• Xizmati, O‘MI matbuot. Namoz saboqlari: Namoz o‘qish tartibi (Audio). 5 02 2025. .