Mitolojik Bir Simgesel Örüntü: Ağaç, Kuş ve Yılan Üçlemesi
Abstract
İnsanlık tarihi boyunca söylenegelen halk anlatılarında dikkat çeken önemli bir konulardan biri ağaç-kuş-yılan mitolojik simgelsel örüntüsüdür. Bu örüntü, dünya üzerindeki pek çok milletin kültüründe olduğu gibi Türklerin geleneksel dünya görüşünde de yer edinmiş; mit, destan, masal gibi sözlü anlatıların yanı sıra mimari, resim ve giyim kuşam gibi çeşitli sanat alanlarında motif olarak yeniden üretilmiştir. Türk anlatı geleneğinde ağaç, kartal ve yılandan oluşan bu mitolojik örüntü, Oğuz Kağan Destanı’ndan itibaren farklı biçimlerde varlığını sürdürmüştür. Tarihsel süreç içinde ağaç imgelemi gök ağacı, kavak ağacı, dünya ağacı adlarıyla anlatılarda yer alırken; kuş imgelemi bazen kartal, bazen Anka kuşu, bazen de kuzgun olarak yer alır; yılan imgelemi ise yılan ya da ejderha ismiyle anılmıştır. Bu mitolojik unsurların bir arada bulunması ilk bakışta tesadüfî gibi görünse de aslında birbiriyle bağlantılı, bütüncül bir örüntü oluşturmaktadır. Bu çalışmada, geçmişten günümüze tekrar eden ağaç-kuş-yılan mitolojik örüntüsü, “folklor merkezli mitolojik okuma yöntemi” ile analiz edilmektedir. Bu yöntemden kasıt, mitolojik unsurları yalnızca tarihsel veya karşılaştırmalı dinler tarihi perspektifiyle değil, doğrudan Türk halk anlatılarının (destan, efsane, masal, halk hikâyesi) kendi bağlamı içinde, folklorik malzemenin biçim ve işlevini merkeze alarak okumaktır. Mit ve mitolojiye ait unsurlar birer folklor malzemesi, kültürel bir üründür ve içinde bulunduğu toplumun geleneksel dünya görüşünü yansıtır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, destan, efsane, masal gibi anlatılarda tespit edilen ağaç, kuş, yılan üçlemesi üzerinden Türk toplumunun geleneksel dünya görüşü hakkında bilgi sahibi olmaktır. Türk anlatılarında (özellikle masallar ve destanlarda) betimlenen ağaç-kuş-yılan mitolojik örüntüsü, şamanın erginlenme törenlerine benzeyen bir yapı sergiler. Bu örüntüde ağaç, üç dünyayı bir arada tutan kozmik bir varlıktır; ağaç üzerinde yaşayan kartal, anlatılarda kahramana yardım eden mitolojik bir kuştur; yılan ise kartalın yavrularını yemek isteyen hasım bir mitolojik varlıktır. Türk mitolojisinde ağaç-kartal-yılan düşüncesi, doğum, yaşam ve ölümün sembolü olarak dönemin sanatsal anlayışına göre yeniden kurgulanmış ve günümüze kadar ulaşan önemli bir sanatsal kompozisyon hâline gelmiştir.
Keywords
A Mythic Symbolic Pattern: The Triad Of Tree, Bird and Serpent
Abstract
An important issue that draws attention in folk narratives throughout human history is the tree-bird-serpent mythological pattern. This pattern has taken its place in the traditional worldview of the Turks as well as in the cultures of many nations around the world; It has been reproduced as a motif in oral narratives such as myths, epics, fairy tales, as well as in various art fields such as architecture, painting and clothing. This mythological pattern, consisting of trees, eagles and serpent in the Turkish narrative tradition, has existed in different forms since the Epic of Oghuz Khan. In the historical process, the tree imagination takes place in the narratives with the names of sky tree, poplar tree, world tree; the bird imagination sometimes appeared as an eagle, sometimes as a phoenix, and sometimes as a raven; The serpent imagination was called serpent or dragon. Although the coexistence of these mythological elements may seem coincidental at first glance, it actually constitutes a holistic pattern that is interconnected. In this study, the tree-bird-serpent mythological pattern, which repeats from the past to the present, is analyzed with the "folklore-centered mythological reading method". What is meant by this method is to read mythological elements not only from the perspective of historical or comparative history of religions, but directly within the context of Turkish folk narratives (epics, legends, fairy tales, folk tales), by focusing on the form and function of folkloric material. Elements of myth and mythology are folklore materials, cultural products and reflect the traditional worldview of the society in which they live. In this context, the aim of the study is to have information about the traditional worldview of Turkish society through the tree, bird and serpent trilogy detected in narratives such as epics, legends and fairy tales. The tree-bird-serpent mythological pattern depicted in Turkish narratives (especially fairy tales and epics) exhibits a structure similar to the maturation ceremonies of the shaman. In this pattern, the tree is a cosmic entity that holds the three worlds together; The eagle that lives on a tree is a mythological bird that helps the hero in the narratives; The serpent is a hostile mythological being that wants to eat the eagle’s cubs. In Turkic mythology, the idea of tree-eagle-serpent was reconstructed according to the artistic understanding of the period as a symbol of birth, life and death and has become an important artistic composition that has survived to the present day.
Keywords
