Eski Uygurca Xuanzang Biyografisi’nde Fiil Yapımı Üzerine Notlar

The Xuanzang Biography was translated from Chinese into Old Uyghur Turkic by Shingko Sheli Tutung in the 11th century. The text presents his experiences in a vivid and engaging manner, rendering the work both a biography and a travelogue. Comprising ten chapters, the Xuanzang Biography has not survived in its entirety. The first chapter was published by Semet (2002). Fragments of the second chapter are found in Zieme (1990) and Ölmez (2002). The third chapter was edited by Ölmez and Röhrborn (2001), the fourth by Semet, Ölmez, and Röhrborn (2022), and the fifth by Dietz, Ölmez, and Röhrborn (2015). The sixth chapter was prepared by Ölmez (1994), the seventh and eighth by Röhrborn (1991, 1996), the ninth by Aydemir (2013), and parts of the ninth and tenth by Barat (2000). The tenth chapter was also edited by Tezcan (1975) and Mirsultan (2010). This study compiles a unified version of the text based on these existing editions. Subsequently, the verbs within the text were categorized into two groups according to their morphological formation. Furthermore, the study quantifies the frequency of verb-forming suffixes within the text. Consequently, this work aims to demonstrate the extensive nature of verb construction in both the Xuanzang Biography and Old Uyghur Turkic in a broader context.

Eski Uygur Türkçesi dönemine ait tercüme eserlerden olan Xuanzang Biyografisi, 11. yüzyılda Şıngko Şeli Tutuŋ tarafından Çinceden Eski Uygur Türkçesine çevrilmiştir. Benimsediği Budizm inanışının derinliklerini öğrenmek amacıyla Hindistan’a giden Xuanzang’ın yolculuğunu konu edinen eser, dini bir muhtevaya sahiptir. Ayrıca Xuanzang’ın yolculuk esnasında yaşadıkları da canlı bir üslupla aktarılmıştır. Bu nedenle eser yalnız bir biyografi değil seyahatname niteliği de taşımaktadır. 10 bölümden oluşan eserin bütünlüklü bir neşri yoktur. Ayrıca eserin 1. ve 2. bölümlerinin büyük bir kısmı da kayıptır. Eserin 1. bölümü Semet (2002), 2. bölümün Berlin fragmanları Zieme (1990) ve Pekin fragmanları Ölmez (2002), 3. bölümü Ölmez ve Röhrborn (2001), 4. bölümü Semet, Ölmez ve Röhrborn (2022), 5. bölümü Dietz, Ölmez ve Röhrborn (2015), 6. bölümü Ölmez (1994), 7. ve 8. bölümü Röhrborn (1991, 1996), 9. bölümü Aydemir (2013), 9. ve 10. bölümü Barat (2000), 10. bölümü Tezcan (1975) ve Mirsultan (2010) tarafından çalışılmıştır. Bu çalışmada öncelikle adı geçen neşirlerden hareketle bütünleşik bir metin oluşturulmuş; sonra da Xuanzang Biyografisi’nde yer alan fiiller incelenerek veriler oluşum şekillerine göre türemiş fiiller ve birleşik fiiller kategorileri altında sınıflandırılmıştır. Sınıflandırılan veriler analiz edilerek, Eski Uygur Türkçesinde görülen fiil yapım eklerinin eserdeki kullanım sıklıkları üzerinde tespitlerde bulunulmuştur. Böylelikle özelde Xuanzang Biyografisi’nin genelde ise Eski Uygur Türkçesi döneminin fiil yapımı yönünden zenginliği gösterilmeye çalışılmıştır.