Türkiye’de Doğurganlığın Toplam Doğurganlık Hızına Göre Mekânsal Analizi (2014-2024)

Türkiye Cumhuriyeti’nde uygulanan nüfus politikaları tarihsel olarak bir bütünlük göstermemektedir. Yaklaşık yüz yıllık dönemde hem doğumları artırmaya hem de dengelemeye yönelik nüfus politikaları uygulanmıştır. Bu süreçte ülkenin yaşadığı sosyoekonomik dönüşüm ve izlenen politikalar nüfus artışının önemli bir göstergesi olan toplam doğurganlık hızının (TDH) da hızlı bir şekilde değişmesine neden olmuştur. Basit şekliyle “TDH” kavramı, doğurganlık çağındaki bir kadının doğurgan olduğu dönem boyunca sahip olabileceği ortalama çocuk sayısını ifade etmektedir. Kadınların eğitim düzeyi, iş gücüne katılım oranı, sosyoekonomik statüleri ve doğum kontrol yöntemlerine erişebilirlikleri doğurganlığın düşmesine neden olmaktadır. Ayrıca bölgesel düzeyde farklılaşmakla birlikte kentleşme düzeyi artıkça doğurganlık düşmektedir. Cumhuriyetin ilk yıllarından 1960’lı yıllara kadar artış gösteren TDH, bu tarihlerden itibaren sürekli bir azalma eğilimindedir. 1980’li yıllarda düşüş hızı yavaşlayan TDH, 2003 yılında nüfusun yenilenme hızı olan 2.1 oranına kadar gerilemiştir. 2024 nüfus sorgulamalarına göre ise güncel TDH 1,48’e gerilemiştir. Doğurganlık hızındaki dramatik değişim bölgelere, illere ya da ilçelere göre farklılık göstermektedir. Bu çalışmada Türkiye’de deneyimlenen doğurganlık farkının mekânsal dağılışı ve değişimi ilçeler düzeyinde analiz edilmiştir. Ayrıca TDH’nin değişmesine neden olan sosyoekonomik, toplumsal, kültürel ve politik faktörler incelenmiştir.

Population policies implemented in the Republic of Turkey have lacked historical consistency. Over the past century, various policies have aimed both to increase and to stabilize birth rates. During this period, socioeconomic transformations and state policies have led to rapid changes in the Total Fertility Rate (TFR), a key indicator of population growth. In its simplest form, TFR refers to the average number of children a woman is expected to have during her reproductive years. Increases in women's education levels, labour force participation, socioeconomic status, and access to contraceptive methods have contributed to declining fertility. Furthermore, fertility rates tend to decrease with increasing levels of urbanization, although this trend varies regionally. TFR rose from the early years of the Republic until the 1960s but has been on a steady decline since then. The rate of decline slowed in the 1980s, and TFR fell to 2.1-the population replacement level-by 2003. According to 2024 population surveys, the current TFR has decreased to 1.48. Significant variations in fertility rates are observed across regions, provinces, and districts. This study analyses the spatial distribution and temporal change of fertility rates in Turkey at the district level. It also examines the socioeconomic, cultural, and political factors contributing to these changes in TFR.