Ara Dönemlerde Din, Devlet ve Toplum

Year 2026, Volume: 28 Issue: 1, 283 - 300, 25.03.2026

Elif Nagihan Türköz

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1764618

https://izlik.org/JA52HY67CX

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı’dan miras alınan güçlü devlet geleneğinin Türkiye’de demokratikleşme süreci üzerindeki belirleyici etkilerini akademik bir çerçevede ele almaktadır. Türkiye’de demokrasinin kurumsallaşmasının önündeki en önemli engellerin başında devletin bekasının her türlü siyasal, toplumsal ve bireysel talepten üstün tutulması gelmektedir. Bu anlayış, bürokratik elitlerin karar alma mekanizmalarında belirleyici aktörler olarak öne çıkmalarına zemin hazırlamış; demokratik kurumların işleyişini sınırlandırmış ve sivil siyasal alanın kurumsallaşmasını engelleyerek toplumsal katılımı daraltmıştır. Özellikle askerî ve sivil bürokratik seçkinlerin kendilerini rejimin asli kurucu unsurları olarak konumlandırmaları, seçimle iş başına gelen hükümetlerin meşruiyetini sürekli sorgulamalarına yol açmış, böylece darbelerin siyasal düzene müdahale aracı olarak devreye girmesini kolaylaştırmıştır. Bu durum, Türkiye’de siyasal kültürün demokratikleşme sürecinde süreklilik arz eden yapısal bir sorun haline gelmiştir. Bu bağlamda çalışma, 1960, 1971 ve 1980 askerî müdahalelerini, 28 Şubat sürecini ve 15 Temmuz darbe teşebbüsünü takiben şekillenen ara dönemleri din-devlet-toplum ilişkileri bağlamında ele almaktadır. Çalışmada, ara dönemlerde uygulanan din politikaları, bu politikaların anayasal ve kurumsal düzeydeki yansımaları ile toplumsal karşılıkları analiz edilmektedir. Ayrıca çalışmada, darbeler sırasında dinin meşrulaştırıcı bir araç olarak kullanım biçimleri ve bunun Türk siyasal kültüründe süreklilik ile kırılma eksenlerine etkisi tartışılmaktadır. Çalışma, böylece devlet geleneği, demokratikleşme dinamikleri ve din-siyaset ilişkilerinin çözümlenmesine katkı sunmayı hedeflemektedir.

Keywords

Toplum , Siyaset , Demokratikleşme , Ara Dönemler , Din

Religion, State, and Society in Transitional Periods

https://izlik.org/JA52HY67CX

Abstract

This study examines, within an academic framework, the decisive effects of the strong state tradition inherited from the Ottoman Empire on the process of democratization in Türkiye. One of the most significant obstacles to the institutionalization of democracy in Türkiye is the prioritization of state survival over all political, social, and individual demands. This understanding has paved the way for bureaucratic elites to emerge as decisive actors in decision-making mechanisms, restricted the functioning of democratic institutions, and hindered the institutionalization of the civilian political sphere by limiting social participation. In particular, the self-perception of military and civilian bureaucratic elites as the essential founding elements of the regime has led them to constantly question the legitimacy of democratically elected governments, thereby facilitating the use of coups as instruments of political intervention. This has become a structural problem that has persisted throughout Türkiye’s democratization process. In this context, the study analyzes the military interventions of 1960, 1971, and 1980, the February 28 process, and the period following the July 15 coup attempt through the lens of state-religion-society relations. The religious policies pursued during these interim periods, their constitutional and institutional implications, as well as their societal repercussions, are examined in detail. Moreover, the use of religion as a tool of legitimization during coups and its impact on the continuities and ruptures of Turkish political culture are discussed. Thus, the study aims to make contribution to the multidimensional analysis of state tradition, democratization dynamics, and religion-politics relations in Türkiye.

Keywords

Society , Politics , Democratization , Interim Periods , Religion

References

• Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. London: Routledge.
• Akın, M. H. (2016a). Türkiye’nin darbe hafızasının yenilenmesi. Tezkire, 57, 37–43.
• Akın, M. H. (2016b). Türk siyasal kültüründe laiklik meselesi ve 15 Temmuz sonrası laiklik tartışmaları ve FETÖ. Muhafazakâr Düşünce, 13(49), 34–55.
• Akın, M. H., ve Buçukcu, Ö. (2019). Türkiye’de siyasal süreçlerin toplumsal değişime etkileri. L. Sunar (Ed.), Türkiye’de toplumsal yapı ve değişim (4. bs., ss. 93–136) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Aktay, Y. (2009). Türkiye’de İslâm ve sol veya İslâmcılar ve solcular. Ö. Laçiner (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce 9: Dönemler ve zihniyetler (ss. 758–784) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Akyüz, İ. (2017). Türkiye’de uygulanan din politikaları için bir tipoloji denemesi. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 143–164.
• Aydemir, Ş. S. (2000). İhtilâlin mantığı ve 27 Mayıs ihtilâli (7. bs.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Babacan, A. (2012). Binyılın sonu (28 Şubat: Süreklilik ve kopuş) (Cilt 3). İstanbul: Pınar Yayınları.
• Başbakanlık. (1978). Türkiye Cumhuriyeti’nin beşinci cumhurbaşkanı Cevdet Sunay’ın söylev ve demeçleri (28 Mart 1966–28 Mart 1973). Ankara: Başbakanlık Basımevi.
• Başkaya, F. (1991). Paradigmanın iflası: Resmî ideolojinin eleştirisine giriş. İstanbul: Doz Yayınları.
• Bora, T. (1999). Türk sağının üç hali: Milliyetçilik, muhafazakârlık, İslamcılık (2. bs.). İstanbul: Birikim Yayınları.
• Boratav, K. (2003). Türkiye iktisat tarihi 1908–2002. Ankara: İmge Kitabevi.
• Çakı, F. (2018). Türkiye’de 15 Temmuz’un toplumsal etkileri ve ona yol açan faktörler üzerine düşünceler. Akademik İncelemeler Dergisi, 13(1), 91–124.
• Çakır, R. (2005). Millî görüş hareketi. Y. Aktay (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce 6: İslamcılık (2. bs., ss. 544–550) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Çiçek, H. (1997). İrticaya karşı Genelkurmay belgeleri. İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Dağ, A. (2017). Çalınan hakiki bir devrimin hikâyesi. Umran Dergisi, 275, 62–65.
• Dilipak, A. (1991). İhtilaller dönemi (3. bs.). İstanbul: Beyan Yayınları.
• Dinler, D. (2009). Türkiye’de güçlü devlet geleneği tezinin eleştirisi. Praksis, (9), 17–54.
• Dursun, D. (2005). 12 Eylül darbesi (Hatıralar/Gözlemler/Düşünceler). İstanbul: Şehir Yayınları.
• Erdoğan, M. (2012). 28 Şubat günlüğü: Post-modern darbenin anatomisi. Ankara: Orion Kitabevi.
• Ergin, M. (1990). Türkiye’nin bugünkü meseleleri (4. bs.). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Evren, K. (1991). Kenan Evren’in anıları (Cilt 5). İstanbul: Milliyet Yayınları.
• Fuller, G. E. (2002). The future of political Islam. Foreign Affairs, 81(2), 48–60. https://doi.org/10.2307/20033083
• Ganser, D. (2005). NATO’s secret armies: Operation Gladio and terrorism in Western Europe. London: Routledge.
• Gündüz, T. (1998). Türkiye’de Cumhuriyet dönemi din eğitimi ve öğretimi kronolojisi (1923–1998). Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(7), 543–557.
• Hale, W. (1994). Turkish politics and the military. London: Routledge.
• Heper, M. (1994). Türkiye’de devlet geleneği (N. Çelebi, Çev.). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
• Jenkins, G. (2007). Political Islam in Turkey: Running West, heading East? New York: Palgrave Macmillan.
• Kaplan, İ. (2002). Türkiye’de millî eğitim ideolojisi ve siyasal toplumsallaşma üzerindeki etkisi. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kara, İ. (1996). 12 Eylül sonrası din. Y. Aktay (Ed.), Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi (Cilt 12) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kara, İ. (1998). Şeyhefendinin rüyasındaki Türkiye. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Kara, İ. (2017). Cumhuriyet Türkiyesi’nde bir mesele olarak İslâm 2 (2. bs.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Kara, İ. (2018). Zafer değil sefer. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Karabulut, B. (2016). 15 Temmuz ve Türk ulusal kimliğinin uyanışı: Konstrüktivist teori perspektifinde bir analiz. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi (Bilig), 79, 1–22.
• Karatepe, Ş. (1997). Darbeler, anayasalar ve modernleşme (2. bs.). İstanbul: İz Yayınları.
• Karpat, K. (2013). Kısa Türkiye tarihi 1800–2012. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Karpat, K. (2015). Osmanlı’dan günümüze asker ve siyaset (2. bs.). İstanbul: Timaş Yayınları.
• Karpat, K. (2017a). Türkiye siyasi tarihi: Siyasal sistemin evrimi (C. Elitez, Çev., 7. bs.). İstanbul: Timaş Yayınları.
• Karpat, K. (2017b). Osmanlı’dan günümüze kimlik ve ideoloji (G. Ayas, Haz. ve Çev., 6. bs.). İstanbul: Timaş Yayınları.
• Keyder, Ç. (1987). State and class in Turkey: A study in capitalist development. London: Verso.
• Kocabaş, S. (1998). Postmodern darbe süreci: 28 Şubat’a doping. Kayseri: Vatan Yayınları.
• Küçükömer, İ. (1969). Düzenin yabancılaşması. İstanbul: Ant Yayınları.
• Mardin, Ş. (1973). Center–periphery relations: A key to Turkish politics? Daedalus, 102(1), 169–190.
• Mardin, Ş. (1991). Türkiye’de din ve siyaset (Makaleler 3). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Öktem, K. (2011). Angry nation: Turkey since 1989. London: Zed Books.
• Öniş, Z. (1998). State and market: The political economy of Turkey in comparative perspective. Boulder: Lynne Rienner.
• Öngider, S. (2010). Türk’ün darbe ile imtihanı. İstanbul: Aykırı Yayıncılık.
• Özipek, B. B. (2005). 28 Şubat ve İslâmcılar. Y. Aktay (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce 6: İslamcılık (2. bs., ss. 640–651) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Subaşı, N. (2017). Ara dönem din politikaları (2. bs.). İstanbul: Tezkire Yayınları.
• Taslaman, O. C. (2010). Küreselleşme sürecinde Türkiye’deki İslam (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• TBMM. (1961). Temsilciler Meclisi Tutanak Dergisi (Cilt 5, Birleşim 69, Oturum 1, 17.05.1961, ss. 423–433).
• Toker, M. (1971). Solda ve sağda vuruşanlar. Ankara: Akis Yayınları.
• Türköz, E. N. (2021). Demokrat Parti erken dönemi din-siyaset ilişkisi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(4), 1067–1084.
• Türköz, E. N. (2023). Türk siyasal hayatında demokratikleşme ve darbeler. Türkiye’nin yüz yılı: Türk siyasal hayatı (ss. 153–187) içinde. Ankara: Nokta Kitap.
• Tütüncüler, S. (2016). 15 Temmuz: Darbeci aklı, din maskeli bir şebekeye kiraya vermek. Qolumnist. Erişim tarihi: 30 Kasım 2017, http://qolumnist.com/tr/2016/07/30/17-temmuz-darbeci-akli-din-maskeli-bir-sebekeye-kiraya-vermek
• Weiker, W. F. (1967). 1960 Türk ihtilâli (M. Ergin, Çev.). İstanbul: Cem Yayınevi.
• White, J. (2002). Islamist mobilization in Turkey: A study in vernacular politics. Seattle: University of Washington Press.
• Yavuz, M. H. (2003). Islamic political identity in Turkey. Oxford: Oxford University Press.
• Yavuz, M. H. (2005). Bediüzzaman Said Nursî ve Nurculuk. Y. Aktay (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce 6: İslamcılık (2. bs., ss. 264–294) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yayla, A. (2016). 15 Temmuz ve Türkiye’nin siyasal kültürü: Siyasal partiler özelinde bir değerlendirme. Liberal Düşünce Dergisi, 21(84), 57–66.
• Yıldız, S. E. (2021). Wonder 28 Şubat’ın söndüremediği yıldızlar. S. E. Yıldız (Ed.), Wonder 28 Şubat’ın söndüremediği yıldızlar (s. 38) içinde. İstanbul: Önder Yayınları.
• Zürcher, E. J. (1995). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (Y. S. Gönen, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.