İşitme Engelli Erkek Bireylerde Engeli Anlamlandırma ve Olumlu Dini Başa Çıkma

Year 2025, Issue: 27, 580 - 615, 30.12.2025

Enes Orhan , Nevzat Gencer

https://doi.org/10.18498/amailad.1737413

Abstract

Türkiye’de ve dünya genelinde doğuştan ya da sonradan, tekli veya çoklu engellilik durumu yaşayan bireyler, toplam nüfusun kayda değer bir bölümünü oluşturmaktadır. Engelli kişi¬lerin deneyimlerini kavramak ve karşılaştıkları güçlüklerle başa çıkma stratejilerini derinlemesine incelemek, sosyal bilimler için önemli bir araştırma sahasıdır. Bu dezavantajlı gruplardan biri olan işitme engelliler, işitsel yetersizlik nedeniyle işitme, konuşma ve etkili iletişim alanlarında hem bireysel hem de toplumsal sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. Bu makalede, işitme engelli erkek bireylerin engellerini nasıl anlamlandırdıkları, engel kaynaklı güçlüklerle hangi başa çıkma yöntemleri aracılığıyla mücadele ettikleri ve bu yöntemler içinde sıklıkla tercih edilen ibadet/dua uygulamalarının işlevlerinin derinlemesine incelenmesi amaçlanmıştır. Literatürde işitme engelli bireylerin dini yaşantılarını, duygu ve düşüncelerini derinlemesine ele alan bir çalışma mevcut değildir. Bu husus da çalışmayı özgün ve değerli kılmaktadır. Bununla birlikte derinlemesine incelemelerden edinilen bilgilerin din psikolojisi literatürüne katkı sağlaması umulmaktadır. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde yarı yapılandırılmış mülakat tekniği kullanılarak, Çorum ilinde yaşayan 20 işitme engelli erkek bireyden oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların dini motifli yaklaşımlar (kader, imtihan ve lütuf) ve dini motifli olmayan yaklaşımlar (doğal/normal) gibi anlamlandırma biçimleri ile engellerine bir anlam yükledikleri bulgulanmıştır. İşitme engelli bireylerin başa çıkma yöntemleri incelendiğinde ise üç adet kategoriye ulaşılmıştır. Bunlar; (olumlu) dini başa çıkma yöntemleri (ibadet/dua, Allah’a ve ahirete iman, kadere teslimiyet, dini mekân ziyaretleri, sabır, sosyal destek, hayra yorma, tövbe), duygu odaklı başa çıkma yöntemleri (agresif tepki ve yalnız kalma) ve problem odaklı başa çıkma yöntemleri (sosyal destek ve yazılı iletişim). Başa çıkmada ibadet/duanın işlevlerinde ise dört adet kod/kategoriye ulaşılmıştır. Bunlar; rahatlık/huzur hissi, mutluluk hissi, güven hissi ve yakınlık hissi. Bulgular, katılımcıların çoğunlukla engellerini dini motiflerle yorumladıklarını göstermektedir. İbadet/dua, Allah’a ve ahirete iman, kadere teslimiyet ve dini mekân ziyaretleri en yaygın olumlu dini başa çıkma yaklaşımları olarak öne çıkmıştır. Ayrıca duygu odaklı ve problem odaklı stratejilerin de kullanıldığı belirlenmiştir. Dini motifli olsun ya da olmasın, sosyal destek arayışının işitme engelli bireyler için kritik bir başa çıkma kaynağı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Keywords

Din Psikolojisi , İşitme Engeli , Engelli Birey , Engellilik ve Din , Engeli Anlamlandırma , Dini Başa Çıkma.

Ethical Statement

Bu makale, Hitit Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü bünyesinde Doç. Dr. Nevzat GENCER danışmanlığında yürütülen İşitme Engelli Bireylerin Dini Başa Çıkma Yöntemleri Üzerine Nitel Bir Araştırma (Çorum örneği) (2025) başlıklı yüksek lisans tezinden üretilmiştir. This article was written by Enes ORHAN at Hitit University Graduate Education Institute. It was produced from the master of science thesis titled A Qualıtatıve Research on Religious Coping Methods of Hearıng-Impaired Individuals (Çorum Sample) (2025), which was carried out under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Nevzat GENCER)

Interpretation of Disability and Positive Religious Coping in Hearing Impaired Male Individuals

Abstract

Individuals with congenital or acquired single or multiple disabilities in Turkey and around the world constitute a significant portion of the total population. Understanding the experiences of disabled individuals and deeply examining the strategies for coping with the difficulties they encounter is an important field of research for social sciences. Hearing impaired individuals, one of these disadvantaged groups, face both individual and social problems in the areas of hearing, speech and effective communication due to auditory impairment. This article aims to deeply examine how hearing impaired male individuals make sense of their disabilities, which coping methods they use to cope with disabilities and the functions of worship/prayer practices that are frequently preferred among these methods. There is no study in the literature that examines the religious lives, feelings and thoughts of hearing impaired individuals in depth. This aspect makes the study original and valuable. In addition, it is hoped that the information obtained from the in-depth examinations will contribute to the literature on psychology of religion. The research was conducted on a sample of 20 hearing impaired male individuals living in Çorum province using semi-structured interview technique within the framework of qualitative method. It was found that the participants attributed meaning to their disabilities with religiously motivated approaches (fate, test and grace) and non-religiously motivated approaches (natural/normal). When the coping methods of hearing impaired individuals were examined, three categories were reached. These were; (positive) religious coping methods (worship/prayer, belief in Allah and the afterlife, submission to fate, visits to religious places, patience, social support, interpreting things positively, repentance), emotion-focused coping methods (aggressive reaction and being alone) and problem-focused coping methods (social support and written communication). Four codes/categories were reached in the functions of worship/prayer in coping. These were; feeling of comfort/peace, feeling of happiness, feeling of trust and feeling of closeness. The findings show that the participants mostly interpreted their disabilities with religious motives. Worship/prayer, belief in Allah and the afterlife, submission to fate and visits to religious places stood out as the most common positive religious coping approaches. It was also determined that emotion-focused and problem-focused strategies were used. It was concluded that seeking social support, whether religiously motivated or not, was a critical coping resource for hearing-impaired individuals.

Keywords

Psychology of Religion , Hearing Impairment , Disabled Person , Impairment and Religion , Interpretation of Disability , Religious Coping.

References

• Altun, Rıza. “Dindarlık ve Depresyon İlişkisi”. International Journal of Humanities and Education 1/1 (2015), 15-42. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/357538
• Ayten, Ali. Mutluluğun Peşinde. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2017.
• Ayten, Ali. Tanrı’ya Sığınmak: Dinî Başa Çıkma Üzerine Psiko-sosyal Bir Araştırma. İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
• Baetz, Marilyn et.al., “How Spiritual Values and Worship Attendance Relate to Psychiatric Disorders in the Canadian Population”. Canadian Journal of Psychiatry 51/10 (2006), 654-661. https://journals.sagepub.com/doi/epdf/10.1177/070674370605101005
• Bahadır, Abdülkerim. “Psiko-Sosyal Bir Sorun Olarak Engelliliği Anlamlandırmada Dinî Referanslar ve Pratik Yansımaları”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 10/2 (2010), 9-25. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344158
• Bahçekapılı, Mehmet. “Biyopsikososyal Açıdan Dinin Engellilik ve Farklı Sağlık Problemleri Üzerindeki Etkisi”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 1 (2016), 19-44. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/416992
• Başkonak, Mustafa. Türkiye’deki Lise Mezunu İşitme Engellilerin Din Eğitiminde Karşılaştıkları Güçlüklerin Öğrenci ve Eğitimci Görüşleri Açısından Değerlendirilmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Bazeley, Patricia – Jackson, Kristi. Qualitative Data Analysis with NVIVO. London: SAGE Publications, Second Edition, 2013.
• Ciminli, Alaattin vd., “Ortopedik Engelli Bireylerde İyi Oluş ve Sosyal Dışlanma Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi 18/37 (2023), 241-257. https://doi.org/10.35675/befdergi.1198987
• Cüceloğlu, Doğan. İçimizdeki Çocuk. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
• Ćufta, Muharem. Kanser Hastalığı ile Başa Çıkmada Dini İnanç ve Tutumların Rolü (Kosova Örneği). Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
• Doğu, Gözde Algün. “İşitme Engelli Elit Sporcularda Yaşam Kalitesi”. International Journal of Contemporary Educational Studies 3/2 (2017), 57-67. https://dergipark.org.tr/en/download/articlefile/394469
• Duru, Serdarhan - Duyan, Veli. Engelli Ailesinde Şiddet. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi, 2017.
• Efe, Adem. “Engelli Çocuk ve Ailelerinin Sorunlarının Tespiti ve Bunların Çözümünde Dinin Rolü (Isparta Spastik Çocuklar Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi Örneği)”, ed. Ahmet İshak Demir (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2010.
• EHK, Engelliler Hakkında Kanun. Resmî Gazete 25868 (7 Temmuz 2005). Erişim 24 Mayıs 2024. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5378&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• Ekşi, Halil. Başaçıkma, Dini Başaçıkma ve Ruh Sağlığı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
• Feher, Shoshanah - Maly, Rose. “Coping with Breast Cancer in Later Life: The Role of Religious Faith”. Psycho- Oncology 8/5 (1999), 408-416. https://www.researchgate.net/publication/12740967_ Coping_with_breast_cancer_in_later_life_The_role_of_religious_faith
• Ferah, Nimet. Boşanma Sürecindeki Bireylerde Dini Başa Çıkma Davranışlarının Analizi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Folkman, Susan et.al. ‘‘Appraisal, Coping, Health Status, and Psychological Symptom’’. Journal of Personality and Social Psychology 50/3 (1986), 571-579.
• Frankl, Victor Emil. İnsanın Anlam Arayışı. İstanbul: Okuyan Us, 2018.
• Gencer, Nevzat. Hemodiyaliz Hastalarında Dindarlık ve Öznel İyi Oluş. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Gencer, Nevzat. İyi Oluş ve Din. Ankara: Ertem Kafkars Yayıncılık, 2022.
• Gencer, Nevzat. Sosyal Hizmet Maneviyat ve Din. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2021.
• Güngör, Ebru. Ortopedik Engellilerde Dinî Başa Çıkma: Hatay Örneği. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Gümüş, Recep. Evde Bakım Ücretinden Yararlanan Bakıcılarda Dini Başa Çıkma: Bucak Örneği. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Gürer, Banu – Kaya, Elif. “İşitme ve Görme Engellilere Yönelik Yaygın Din Eğitimi Hizmetlerine Katılanların Problem ve Beklentileri (İstanbul Örneği)”. Darulfunun İlahiyat 35/1 (2023), 247-285. https://doi.org/10.26650/di.2023.34.2.1300195
• Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisine Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2012.
• Kayacı, Eyyüp. “İşitme Engelli Öğrencilerin Sorunları ve Dini Başa Çıkma Yöntemleri”. Tasavvur/Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (2023), 731-761. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1275425
• Kazvînî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce. es-Sünen. nşr. Faysal. İsa el-Babî el-Halebî. 2 Cilt. b.y.: Dârü İhyâi Kütübi'l-Arabiyye, 1431/2010.
• Kula, Naci. ‘‘Deprem ve Dini Başa Çıkma’’. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2002), 234-255. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/85973
• Kula, Naci. ‘‘Engellilere Verilecek Tebliğ ve İrşad Hizmeti’’. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 4/1 (2004), 17-45. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/52563
• Kula, Naci. Bedensel Engellilik ve Dini Başa Çıkma. İstanbul: Dem Yayınları, 2005.
• Kur’ân Yolu. Erişim 18 Kasım 2024. https://kuran.diyanet.gov.tr
• Küçükcan, Talip - Köse, Ali. Doğal Afetler ve Din-Marmara Depremi Üzerine Psikososyolojik Bir İnceleme. İstanbul: İsam Yayınları, 2000.
• McIntosh, Daniel et.al., “Religion’s Role in Adjustmenr to a Negative Life Event: Coping Loss of a Child” Journal of Personality and social Psychology 65/4 (1993), 812-821.
• Muhcu, Selvi. Ortopedik Engellilik ve Dini Başa Çıkma (Trabzon Örneği). Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Musayev, İslam. “Zihinsel Engelli Çocuklar İçin Din Eğitiminin Önemi”. Bakı Dövlət Universiteti İlahiyyat Fakültəsinin Elmi Məcmuəsi 23/23 (2015), 193-204. https://journal.ait.edu.az/elmimecmua/article/view/768/768
• Obuz, Filiz. İşitme Engelli Ergenlerde Engelleriyle İlgili Dini Atıfları ile Saldırganlık Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Orcher, Lawrence. Conductıng Research Social and Behavioral Science Methods. New York: Routledge, 2nd Edition, 2014.
• Özcan Ceran, Sueda. The Role of Hope and Coping Styles in Optimism. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Pargament, Kenneth I. et.al. “God Help Me: (I): Religious Coping Efforts as Predictors of the Outcomes to Significant Negative Life Events”. American Journal of Community Psychology 18/6 (1990), 793-824. https://www.researchgate.net/publication/226778959_God_Help_Me_I_Religious_Coping_Efforts_as_P redictors_of_the_Outcomes_to_Significant_Negative_Life_Events
• Pargament, Kenneth I. et.al., “Patterns of Positive and Negative Religious Coping with Major Life Stressors”, Journal for the Scientific Study of Religion 37/4 (1998), 710-724.
• Pargament, Kenneth I. et.al., “The Brief RCOPE: Current Psychometric Status of a Short Measure of Religious Coping”. Religions 2/1 (2011), 51-76.
• Riaz, Maliha - Anwar, Shazia. “Use of Stress Coping Strategies among Students with Hearing Impairment: A Gendered-Comparative Study”. Global Sociological Review 8/1 (2023), 270-279. https://doi.org/10.31703/gsr.2023(VIII-I).26
• Sağır, Zeynep. Suriyeli Kadın Mültecilerde Kültürel Uyum, Ruh Sağlığı ve Din. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
• Şentürk, Habil. Din Psikolojisine Giriş. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
• Temiz, Kenan. Görme Engellilerde Ruhsal Belirtilerin, Yaşam Doyumunun ve Stresle Baş Etme Tarzlarının Araştırılması. Malatya: İnönü Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Tıpta Uzmanlık Tezi, 2010.
• Timur, Muhammed. Zihinsel Engelli Bireylerde Dini Tutum Motifleri-Bursa Örneği. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Toprak, Fatma Betül. Çocuk Sahibi Olamayan (İnfertil) Kadınlarda Dini Başa Çıkma Süreçleri ve Yalnızlık Durumunun İncelenmesi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Treloar, Linda. “Disability, Spiritual Beliefs and the Church”, Journal of Advanced Nursing 40/5 (2002), 594-603. https://doi.org/10.1046/j.1365-2648.2002.02417.x
• Uçman, Perin. “Ülkemizde Çalışan Kadınlarda Stresle Başa Çıkma ve Psikolojik Rahatsızlıkları”. Psikoloji Dergisi 7/24 (1990), 58-75. https://psikolog.org.tr/tr/yayinlar/dergiler/1031828/tpd 1300443319900000m000356.pdf
• Usta, Hasan. Bedensel Özürlü Olmanın Sebebleri. İstanbul: MEB Yayınları, 1992.
• Yapıcı, Asım. Ruh Sağlığı ve Din / Psiko-Sosyal Uyum ve Dindarlık. Adana: Karahan Kitabevi, 2013.
• Yıldırım, Münir. II. Uluslararası Multidisipliner Çalışmaları Kongresi Bildiri Tam Metin Kitabı. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2018.