The Concepts of Muhāsabah and Murāqabah in al-Hāris al-Muhāsibī as an Event of Moral Change
Abstract
This article examines the concepts of muhāsabah and murāqabah, within the framework of al-Ḥārith al-Muḥāsibī’s thought, focusing on their role in disciplining the soul and promoting moral transformation. In al-Muhāsibī's thought, muhāsabah and murāqabah are among the basic concepts that ensure compliance with God’s law (commandments and prohibitions) and in this sense point to the level of intellectual perfection and moral maturity. Muhāsabah refers to a person’s taking his/her soul into account by questioning his/her past actions and intentions for the future, while murāqabah refers to the servant’s awareness that he/she is under the constant surveillance of Allah and that even his/her most secret feelings, thoughts, knowledge, and actions are within the knowledge of Allah. Both muhāsabah and murāqabah and other related concepts (ma‘rifat, taqwā, ıhsan, etc.) are fundamental concepts not only in Sufism but also in religious and moral education, as they serve as the basis for other virtues (such as ıhlās). However, it is seen that both concepts have not been addressed independently in the field of religious education. In this respect, the aim of this study is to reveal the definitions, types and other concepts related to the concepts of muhāsabah and murāqabah in the specific case of al-Muhāsibī and to reveal their importance in terms of education and religious education. This is because muhāsabah and murāqabah form the basis of the behavioral and emotional gains aimed by education in terms of controlling one’s intentions and actions, living with the awareness that one is under the supervision of Allah, and internalizing values. Therefore, it is important to address the concepts of muhāsabah, murāqabah and other related concepts in the context of education, especially religious education, in order for the person to reach moral maturity, internalize basic values, develop character, and raise the level of spiritual awareness. In this study, descriptive analysis technique, one of the qualitative research methods, was used, Muhāsibī’s works were scanned and the meaning framework of the concepts was tried to be formed through these texts. Furthermore, by examining the current literature on the subject, the educational and moral dimensions of the concepts are discussed. Consequently, it is concluded that the concepts of muhāsabah and murāqabah will contribute not only to the development of individual religiosity, but also to the development of the individual’s self-control skills, sense of responsibility and moral sensitivity. Therefore, integrating these concepts into educational processes -primarily within religious education, but also in the contexts of values education, moral education, and spiritual development- will contribute significantly to enhancing individuals’/students’ self-awareness, moral development, and sense of social responsibility.
Keywords
Ahlâkî Dönüşüm Hadisesi Olarak Hâris el-Muhâsibî’de Muhâsebe ve Murâkabe Kavramları
Öz
Bu makale, nefsin terbiye edilmesi ve eylemin olumlu yönde dönüşümünü sağlayan muhâsebe ve murâkabe kavramlarını Hâris el-Muhâsibî’nin düşünceleri çerçevesinde ele almaktadır. Muhâsebe ve murâkabe, Muhâsibî’nin düşüncesinde Allah’ın hukukuna (emir ve yasaklarına) riayeti sağlayan ve bu manada aklî kemâle ve ahlâkî olgunluk seviyesine işaret eden temel kavramlardandır. Muhâsebe, kişinin geçmiş eylemlerini ve geleceğe yönelik niyetlerini sorgulayarak nefsini hesaba çekmesini, murâkebe ise kulun Allah’ın sürekli gözetimi altında olduğunun bilincinde olmasını; en gizli duygu, düşünce, bilgi ve eylemlerinin dahi Allah’ın bilgisi dâhilinde olduğuna dair bir bilinci ifade etmektedir. Temel erdemlerden olmanın yanı sıra başka erdemler (ihlâs gibi) için temel vazifesi görmesi yönüyle hem muhâsebe ve murâkabe hem de bunlarla ilişkili diğer kavramlar (ma‘rifet, takvâ, ihsan, muhabbet vs.) sadece tasavvufun değil, din ve ahlâk eğitiminin de temel kavramlarıdır. Bununla birlikte her iki kavramın din eğitimi alanında müstakil olarak ele alınmadığı görülmektedir. Bu bakımdan çalışmanın amacı, muhâsebe ve murâkabe kavramlarının tanımlarını, türlerini ve ilişkili olduğu diğer kavramları Muhâsibî özelinde ele alarak bunların eğitim ve din eğitimi açısından taşıdığı önemi ortaya koymaktır. Zira muhâsebe ve murâkabe; kişinin niyet ve eylemlerini denetlemesi, Allah’ın gözetimi altında olduğunun farkında olarak yaşaması ve değerleri içselleştirmesi açısından eğitimin amaçladığı davranışsal ve duygusal kazanımların temelini oluşturmaktadır. Dolayısıyla muhâsebe, murâkabe ve ilişkili diğer kavramların kişinin ahlâkî olgunluğa ulaşması, temel değerleri içselleştirip karakter gelişimini sağlaması, manevî farkındalık düzeyini yükseltmesi açısından eğitim ve özellikle din eğitimi bağlamında ele alınması önem arz etmektedir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz tekniği kullanılmış, Muhâsibî’nin eserleri taranarak bu metinler üzerinden kavramların anlam çerçevesi oluşturulmaya çalışılmıştır. Ayrıca konuyla ilgili güncel literatür de incelenerek kavramların eğitsel ve ahlâkî boyutlarına değinilmiştir. Neticede muhâsebe ve murâkabe kavramlarının sadece bireysel dindarlığın değil, aynı zamanda bireyin öz denetim becerisinin, sorumluluk bilincinin ve ahlâkî duyarlılığının gelişimine de katkı sağlayabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla sözü edilen kavramların eğitim süreçlerine, başta din eğitimi olmak üzere değer ve ahlâk eğitimi ile manevî gelişim bağlamında dâhil edilmesi, bireylerin/öğrencilerin hem öz farkındalık ve ahlâkî gelişimlerine hem de toplumsal sorumluluk anlayışlarının güçlenmesine önemli ölçüde katkılar sağlayacaktır.
Anahtar Kelimeler
Bu makale, Ahmet Beken tarafından Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde Prof. Dr. Tuğrul Yürük danışmanlığında yazılan "Hâris el-Muhâsibî’nin Din Eğitimine İlişkin Görüşleri'" (2019) adlı doktora tezinden üretilmiştir.
