The Concepts of Muhāsabah and Murāqabah in al-Hāris al-Muhāsibī as an Event of Moral Change

Year 2025, Issue: 27, 352 - 388, 30.12.2025

Ahmet Beken

https://doi.org/10.18498/amailad.1739286

https://izlik.org/JA54JP78ZL

Abstract

This article examines the concepts of muhāsabah and murāqabah, within the framework of al-Ḥārith al-Muḥāsibī’s thought, focusing on their role in disciplining the soul and promoting moral transformation. In al-Muhāsibī's thought, muhāsabah and murāqabah are among the basic concepts that ensure compliance with God’s law (commandments and prohibitions) and in this sense point to the level of intellectual perfection and moral maturity. Muhāsabah refers to a person’s taking his/her soul into account by questioning his/her past actions and intentions for the future, while murāqabah refers to the servant’s awareness that he/she is under the constant surveillance of Allah and that even his/her most secret feelings, thoughts, knowledge, and actions are within the knowledge of Allah. Both muhāsabah and murāqabah and other related concepts (ma‘rifat, taqwā, ıhsan, etc.) are fundamental concepts not only in Sufism but also in religious and moral education, as they serve as the basis for other virtues (such as ıhlās). However, it is seen that both concepts have not been addressed independently in the field of religious education. In this respect, the aim of this study is to reveal the definitions, types and other concepts related to the concepts of muhāsabah and murāqabah in the specific case of al-Muhāsibī and to reveal their importance in terms of education and religious education. This is because muhāsabah and murāqabah form the basis of the behavioral and emotional gains aimed by education in terms of controlling one’s intentions and actions, living with the awareness that one is under the supervision of Allah, and internalizing values. Therefore, it is important to address the concepts of muhāsabah, murāqabah and other related concepts in the context of education, especially religious education, in order for the person to reach moral maturity, internalize basic values, develop character, and raise the level of spiritual awareness. In this study, descriptive analysis technique, one of the qualitative research methods, was used, Muhāsibī’s works were scanned and the meaning framework of the concepts was tried to be formed through these texts. Furthermore, by examining the current literature on the subject, the educational and moral dimensions of the concepts are discussed. Consequently, it is concluded that the concepts of muhāsabah and murāqabah will contribute not only to the development of individual religiosity, but also to the development of the individual’s self-control skills, sense of responsibility and moral sensitivity. Therefore, integrating these concepts into educational processes -primarily within religious education, but also in the contexts of values education, moral education, and spiritual development- will contribute significantly to enhancing individuals’/students’ self-awareness, moral development, and sense of social responsibility.

Keywords

Religious Education , Hāris al-Muhāsibī , Muhāsabah , Murāqabah , Morals

Ahlâkî Dönüşüm Hadisesi Olarak Hâris el-Muhâsibî’de Muhâsebe ve Murâkabe Kavramları

https://izlik.org/JA54JP78ZL

Abstract

Bu makale, nefsin terbiye edilmesi ve eylemin olumlu yönde dönüşümünü sağlayan muhâsebe ve murâkabe kavramlarını Hâris el-Muhâsibî’nin düşünceleri çerçevesinde ele almaktadır. Muhâsebe ve murâkabe, Muhâsibî’nin düşüncesinde Allah’ın hukukuna (emir ve yasaklarına) riayeti sağlayan ve bu manada aklî kemâle ve ahlâkî olgunluk seviyesine işaret eden temel kavramlardandır. Muhâsebe, kişinin geçmiş eylemlerini ve geleceğe yönelik niyetlerini sorgulayarak nefsini hesaba çekmesini, murâkebe ise kulun Allah’ın sürekli gözetimi altında olduğunun bilincinde olmasını; en gizli duygu, düşünce, bilgi ve eylemlerinin dahi Allah’ın bilgisi dâhilinde olduğuna dair bir bilinci ifade etmektedir. Temel erdemlerden olmanın yanı sıra başka erdemler (ihlâs gibi) için temel vazifesi görmesi yönüyle hem muhâsebe ve murâkabe hem de bunlarla ilişkili diğer kavramlar (ma‘rifet, takvâ, ihsan, muhabbet vs.) sadece tasavvufun değil, din ve ahlâk eğitiminin de temel kavramlarıdır. Bununla birlikte her iki kavramın din eğitimi alanında müstakil olarak ele alınmadığı görülmektedir. Bu bakımdan çalışmanın amacı, muhâsebe ve murâkabe kavramlarının tanımlarını, türlerini ve ilişkili olduğu diğer kavramları Muhâsibî özelinde ele alarak bunların eğitim ve din eğitimi açısından taşıdığı önemi ortaya koymaktır. Zira muhâsebe ve murâkabe; kişinin niyet ve eylemlerini denetlemesi, Allah’ın gözetimi altında olduğunun farkında olarak yaşaması ve değerleri içselleştirmesi açısından eğitimin amaçladığı davranışsal ve duygusal kazanımların temelini oluşturmaktadır. Dolayısıyla muhâsebe, murâkabe ve ilişkili diğer kavramların kişinin ahlâkî olgunluğa ulaşması, temel değerleri içselleştirip karakter gelişimini sağlaması, manevî farkındalık düzeyini yükseltmesi açısından eğitim ve özellikle din eğitimi bağlamında ele alınması önem arz etmektedir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz tekniği kullanılmış, Muhâsibî’nin eserleri taranarak bu metinler üzerinden kavramların anlam çerçevesi oluşturulmaya çalışılmıştır. Ayrıca konuyla ilgili güncel literatür de incelenerek kavramların eğitsel ve ahlâkî boyutlarına değinilmiştir. Neticede muhâsebe ve murâkabe kavramlarının sadece bireysel dindarlığın değil, aynı zamanda bireyin öz denetim becerisinin, sorumluluk bilincinin ve ahlâkî duyarlılığının gelişimine de katkı sağlayabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla sözü edilen kavramların eğitim süreçlerine, başta din eğitimi olmak üzere değer ve ahlâk eğitimi ile manevî gelişim bağlamında dâhil edilmesi, bireylerin/öğrencilerin hem öz farkındalık ve ahlâkî gelişimlerine hem de toplumsal sorumluluk anlayışlarının güçlenmesine önemli ölçüde katkılar sağlayacaktır.

Keywords

Din Eğitimi , Hâris el-Muhâsibî , Muhâsebe , Murâkabe. , Ahlak

Ethical Statement

Bu makale, Ahmet Beken tarafından Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde Prof. Dr. Tuğrul Yürük danışmanlığında yazılan "Hâris el-Muhâsibî’nin Din Eğitimine İlişkin Görüşleri'" (2019) adlı doktora tezinden üretilmiştir.

Thanks

Teşekkür eder, çalışmalarınızda kolaylıklar dilerim.

References

• Aydemir, Hasan. “Tasavvufun Teşekkül Sürecinde Anahtar Bir Kavram Olarak Ḫavāṭır: El-Ḥāris̠ el-Muḥāsibī’nin Yaklaşımı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/1 (2022), 185-210.
• Bayraklı, Bayraktar. Mukayeseli Eğitim Felsefeleri Sistemleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2. Basım, 2002.
• Bırman, Şefik. Gazzâlî Düşüncesi Bağlamında Ahlakî Dönüşüm ve Eğitimin İmkanı. Bursa: DTA Yayınclık, 2024.
• Bolat, Ali. “Değerler Eğitiminde Tasavvuf”. OMÜİFD 40 (2016), 33-48.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Ta‘rîfât. thk. Muhammed Sıddık el-Minşâvî. Kâhire: Dârü’l-Fazîle, 2004.
• Demir, Osman. “Vicdan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/100-102. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Demirdaş, Öncel. “Tasavvûfî Bir Terim Olarak Murâkabe: Murâkabe’nin Manevî Eğitimdeki Rolü ve Dikkat-
• Hiperaktivite Sorunları Üzerindeki Etkisi”. Sufiyye 14 (2023), 131-168.
• Dewey, John. Experience and Education. New York: Macmillan Publishing Company, 1938.
• Dinçer, Ferit. “Ebû Hamid Muhammed el-Gazali’ye Göre Muhasebe ve Murakabe”. Journal of Social And Humanities Sciences Research (JSHSR) 6/41 (2019), 2348-2358.
• Dirimeşe, Erdem. Din Eğitimi Açısından Kuran’da Duygusal Zekâ. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Erginli, Zafer. Hâris Muhâsibî ve Nefis Kavramı. Rize: Karadeniz Basımevi, 2008.
• Erten, Mevlüt. “Kur’an’da İnsan Yetiştirme Düzeni Olarak Murâkabe”. CÜİFD 18/2 (2014), 319-348.
• Fazlıoğlu, İhsan. Kendini Aramak. İstanbul: Papersense Yayınları, 4. Basım, 2015.
• Gadamer, Hans-Georg. “Education is Self-Education”. Journal of Philosophy of Education 35/4 (2001), 529-538.
• Gündüz, Muhammed Muhdi. Niyet Kavramının Din Eğitimi Açısından İncelnmesi (Gazzâlî Örneği). Mardin: Şırnak Üniversitesi Yayınları, 2019.
• Ebû Nu‘aym el-İsfehânî. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ’ I-X. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1996.
• Ess, Josef van. “Muhâsibî/al-Muhâsibî”. İslâm Ansiklopedisi. 8/ 507-510. İstanbul: MEB Basımevi, 1979.
• İbn Cemâ‘a. Tezkiretü’s-sâmi‘ ve’l-mütekellim fî edebi’l-‘âlim ve’l-müte‘allim. Beyrut: Dârü’l-Beşâirü’l-İslâmiyye, 1433/2012.
• İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab I-XVIII. nşr. Emîn M. Abdülvehhâb-M. Sâdık el-Ubeydî. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Turâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1999.
• İnci, Nuriye. “Muhâsibî’nin Eserlerinde Vicdanın Kavramsal ve Problematik Zemini”. İslâmî Araştırmalar Dergisi/Journal of Islamic Research 33/2 (2022), 575-595.
• İsfehânî, Râğıb. ez-Zerî‘a ilâ mekârimi’ş-şerî‘a. thk. Ebu’l-Yezîd el-A‘cemî. Kâhire: Dârü’s-Selâm, 2007.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2015.
• Kaymakcan, Recep&Meydan, Hasan. Ahlak Değerler ve Eğitimi. İstanbul: DEM Yayınları, 2014.
• Kızıler, Hamdi. Tasavvufta Karakter Eğitimi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2017.
• Knysh, Alexander. Islamic Mysticism -A Short History-. Leiden-Boston-Köln: Brill, 2000.
• MEB. Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (9-12. Sınıflar). 2018.
• MEB. Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (9, 10, 11 ve 12. Sınıf). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 2024.
• Muhâsibî, Ebû Abdullâh Hâris b. Esed. el-Mekâsib ve’l-vera‘. nşr. Abdülkâdir Ahmed Atâ, Beyrut 1987.
• Muhâsibî. er-Ri‘âye li-hukûkillâh. thk. Abdülkadir Ahmed Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2010.
• Muhâsibî. Âdâbü’n-nüfûs. Kitâbü’t-tevehhüm ile birlikte. nşr. Abdülkadir Ahmed Atâ. Beyrut: 1991.
• Muhâsibî. Şerhü’l-ma‘rife ve bezlü’n-nasîha. thk. Sâlih Ahmed eş-Şâmî. Dımaşk-Beyrut: 1993.
• Muhâsibî. Risâletü’l-müsterşidîn. nşr. Abdülfettâh Ebû Ğudde, Kâhire: 5. Basım, 1983; Beyrut: 13. Basım, 2014.
• Muhâsibî. el-Mesâil fî a‘mâli’l-kulûb ve’l-cevârih. el-Mesâil fi’z-zühd, el-Mekâsib ve Kitâbü’l-‘akl ile birlikte. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Muhâsibî. el-Mesâil fi’z-zühd. el-Mesâil fî a‘mâli’l-kulûb ve’l-cevârih içinde. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Muhâsibî. el-Kasd ve’r-rücû‘ ilallâh. el-Vesâyâ içinde. thk. Abdülkâdir Ahmed Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
• Muhâsibî. el-Vesâyâ/en-Nesâih. thk. Abdülkâdir Ahmed Atâ, el-Kasd ve’r-rücû‘, Bed’ü men enâbe, Fehmü’s-salât ve et-Tevehhüm ile birlikte. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
• Muhâsibî. Kitâbü’l-halve ve’t-tenakkul fi’l-‘ibâdeti ve deracâti’l-‘âbidîn. nşr. Abduh Halife el-Yesû‘î. Beyrut: el-
• Meşrık, 1954-1955.
• Muhâsibî. Fehmü’l-Kur’ân. el-‘Akl ile birlikte. thk. Hüseyin Kuvvetlî. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1971.
• Muhâsibî. Mu‘âtebetü’n-nefs. thk. Abdülkâdir Ahmed Atâ. Kahire: Dârü’l-İ‘tisâm, ts.
• Orhan. Kübra Zümrüt. Tasavvuf Klasik Eserlerinde ve Nakşbendiyye Tarikatı Örneğinde Muhâsebe ve Murâkabe. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Orhan, Kübra Zümrüt. “İmâm-ı Rabbânî Sonrası Nakşibendiyye’de Murâkabe”. OMÜİFD 50 (Haziran 2021), 395-427.
• Özalp, Ahmet. İslâm Düşüncesi Bağlamında Eğitimde Bilgi Problemi. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2023.
• Parladır, Selahattin. Din Eğitimi Bilimine Giriş. İzmir: 1996.
• Sem‘ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. el-Ensâb I-XII. nşr. Abdurrahman b. Yahyâ el-Muallimî. Beyrut, 1980.
• Sülemî, Muhammed b. Hüseyin. Tabakâtü’s-sûfiyye. thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Zâyid, Muhammed-Nâsıf Nassâr-Mûsâ Vehbe. el-Mevsû‘âtu’l-felsefiyye el-‘Arabiyye I-II. Beyrut: 1986.