İbn Teymiyye’de Dışa Matuf Benzerlik ve Farklılığın Zihinselliği

Year 2025, Issue: 27, 206 - 225, 30.12.2025

Cihan Özaykan

https://doi.org/10.18498/amailad.1740947

Abstract

Bu çalışma “Bir şey, başka bir şeye bir yönden benzeyip başka bir yönden benzemiyor olabilir mi?” sorusuna “İki şey mutlaka bir şeyde benzer, başka bir şeyde farklı olmalıdır.” yanıtını veren İbn Teymiyye’nin (öl. 728/1328) bu yanıta yüklediği anlamı sorgulamanın yanında onun düşüncesinde benzerlik ve farklılık ikiliğinin dış ve zihin geriliminde durduğu yeri tespit etmeyi amaçlamaktadır. İbn Teymiyye metinlerine müracaat ve bu metinleri örüntüsel bir analize tabi tutma yordamıyla amacına ulaşmayı hedefleyen çalışma, İbn Teymiyye literatüründe daha önce işlenmemiş bir konuyu ortaya koyup çözümlemeye çalışmaktadır. Böylece İbn Teymiyye’nin kavramsal ve teorik düşüncesi etrafında oluşan literatüre katkı sunmakta ve konu özelinde yapılacak çalışmalara zemin hazırlamaktadır. Çalışma ilk önce benzerliğin ve farklılığın mutlak ve mukayyet olmak üzere iki farklı kullanım biçimi olduğunu vurgulamaktadır. Bunlardan mukayyet olanının zihin ve dış geriliminin dikkate alınmadığı bağlamlarda vuku bulan kullanım olduğu tespit edilmektedir. Bu itibarla ona göre diğer bazı düşünürlerin aksine benzerlik ve özdeşlik ancak ve ancak mukayyet kullanımda birbirine indirgenebilmektedir. Zihin ve dış geriliminin yaşandığı bağlamlarda vuku bulmak anlamında mutlak kullanımda ise bu mümkün değildir. Bu kullanımda hem benzerlik hem de özdeşlik zihne atfedilmekle birlikte benzerlik sadece ikiliğin oluşabileceği dışsal zihinde, özdeşlik ise varsayımsal zihinde var olabilmektedir. Benzerliğin kullanımlarına atfedilen bağlamların aynısı farklılık için de geçerlidir. Buna göre mukayyet kullanımda farklılık ile ayrıklık arasında bir anlam farkı oluşmazken mutlak kullanımda farklılık, mutlak kullanımda benzerliğin de bulunduğu dış zihne ayrıklık ise zihin dışı anlamında dışa atfedilmektedir. İki şey arasında bulunan salt mekânsal farklılık dahi ayrıklık için yeterlidir. İbn Teymiyye’ye göre her şeyin tekil hakikatiyle bir diğerinden ayrıklaştığı zihin dışında farklılıktan bahsedilemeyeceği için benzerlikten de bahsedilemez. Bu itibarla dıştaki nesnelere ait nitelikler için birçok düşünürün temel ilke edindiği “Benzerliği sağlayan şey farklılığı sağlayandan başka olmalıdır.” yargısı da dışın kendinde varlığı bakımından doğruluğunu yitirmektedir. Bu yargının doğru olabileceği yegâne yer, dışsal zihindir. Yine “İki hakikat ya her yönden benzerdir ya da her yönden ayrıktır.” yargısı da İbn Teymiyye’ye göre zihne atfen kullanıldığında değillenmek durumundadır.

Keywords

İbn Teymiyye , Benzerlik , Farklılık , Zihin , Kelâm

The Mentality of Externally Attributed Similarity and Difference in Ibn Taymiyya

Abstract

This study investigates the meaning that Ibn Taymiyyah (d. 728/1328) attributes to his response to the question: “Can one thing resemble another in one respect while differing in another?” namely, his assertion that “two things must necessarily resemble each other in some aspects and differ in another.” Beyond probing this meaning, the study seeks to determine where, within the interplay between mind and external reality, Ibn Taymiyyah situates the dual notions of similarity and difference. By consulting Ibn Taymiyya’s texts and subjecting them to a pattern-oriented analysis, the study endeavors to articulate and resolve a question that has hitherto remained unexplored in the scholarship on Ibn Taymiyyah. In doing so, it contributes to the conceptual and theoretical literature surrounding his thought and lays the groundwork for further inquiry into this particular issue. The study first underscores that similarity and difference manifest in two distinct modes of usage: absolute and qualified. It is established that the qualified mode of usage arises in contexts in which the tension between mind and external reality is disregarded. In this respect, unlike some other thinkers, Ibn Taymiyyah maintains that similarity and identity can be conflated only within this qualified framework. In contrast, under the absolute usage emerging precisely where the tension between mind and external world is operative such a conflation is untenable. Here, both similarity and identity are ascribed to the mind, yet similarity exists solely in the external (or empirical) mind where duality is possible, while identity resides in the hypothetical (or conceptual) mind. These contextual nuances apply equally to difference. Thus, in the qualified mode, no semantic distinction arises between difference and separateness, whereas in the absolute mode, difference is attributed to the external mind where absolute similarity is also located, and separateness is assigned to what lies outside the mind, i.e., to external reality itself. Even a mere spatial distinction suffices to establish separateness. According to Ibn Taymiyyah, since every entity is individuated by its unique essence, there can be no discussion of difference and consequently of similarity outside the mind. Therefore, the principle widely upheld by many thinkers, that “what grounds similarity must differ from what grounds difference,” loses its validity with respect to the intrinsic existence of external objects. This principle can hold true only within the external mind. Likewise, the claim that “two realities are either similar in all respects or distinct in all respects” must, in Ibn Taymiyyah’s view, be rejected when applied in reference to the mind.

Keywords

Ibn Taymiyya , Similarity , Difference , Mind , Kalâm

References

• Āmidī, Seyfüddīn. Ebkārü’l-efkār fī uṣūli’d-dīn. thk. Ahmed Muhammed Mehd. Kahire: Matbaʿatü Dâru’l-Kutub veʾl-Vethâikiʾl-Kavmiyye, 2. Basım, 2004.
• Aristoteles. Metafizik. çev. Y. Gurur Sev. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 4. Basım, 2018.
• Cüveynî, İmâmüʾl-Harameyn. eş-Şāmil fı̇̄ uṣūli’d-dı̇̄n. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. Beyrut: Dâru’l- Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1420/1999.
• Denkel, Arda. Anlam ve Nedensellik. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2021.
• Ḥillı̇̄, Cemalüddin. Keşfüʾl-murād fı̇̄ şerḥi Tecrı̇̄diʾl-iʿtiḳād. Beyrut: Müessesetü'l-E‘lemî, 1426/2005.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Beyānu telbı̇̄si’l-Cehmiyye fı̇̄ te’sı̇̄si bideʿihimi’l-kelāmiyye. thk. Yaḥya b. Muḥammed el-Hüneydî. 10 Cilt. Medine: Mecmeʿul-Melik Fehd li-ṭibâeti’l-muṣḥafi’ş-şerîf, 1426.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Derʾü teʿāruḍi’l-ʿaḳli ve’n-naḳl. thk. Muhammed Reşad Sâlim. 10 Cilt. Riyad: Câmiʿetü’l- İmâm Muḥammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 2. Basım, 1411/1991.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Derʾü teʿāruḍi’l-ʿaḳli ve’n-naḳl. thk. Muhammed Reşad Sâlim. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Fadîle, 1429/2008.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. el-Cevābüʾṣ-ṣaḥı̇̄ḥ li-men beddele dı̇̄neʾl-Mesı̇̄ḥ. thk. Ali b. Hasan vd. 6 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsime, 2. Basım, 1419/1999.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. er-Reddu ʿalaʾl-manṭıḳıyyı̇̄n. thk. Abdüssamed Şerefüddin el-Ketbî. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1426/2005.
• İbn Teymiyye. er-Risāletüʾṣ-Ṣafediyye. thk. Muhammed Reşad Sâlim. 2 Cilt. Mısır: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, 1406.
• İbn Teymiyye, Takiyyüddin. Minhācüʾs-sünnetiʾn-nebeviyye fı̇̄ naḳḍi kelāmi’ş-Şı̄ʿati’l-ḳaderiyye. thk. Muhammed Reşad Sâlim. 9 Cilt. Câmiʿetü’l-İmâm Muḥammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 1406/1986.
• İbn Teymiyye, Takiyyüddin. Mesʾeletün fı̇̄ tevḥı̇̄diʾl-Felāsife. thk. Mübârek b. Râşid el-Heslân. Amman: Dâruʾl-Feth, 1439/2018.
• İbn Teymiyye Takıyyüddin. Şerḥü ḥadis̠iʾn-nüzūl. thk. Muhammed b. Abdurrahman el-Hamîs. Riyad: Dâru'l-Âsime, 1414/1993.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Buġyetüʾl-mürtād fiʾr-reddi ʿalaʾl-Mütefelsife veʾl-Ḳarāmiṭa veʾl-Bāṭıniyye. thk. Musa b. Süleyman ed-Dervîş. Medine: Mektebetü'l-Ulûmi ve'l-Hikem, 3. Basım, 1422/2001.
• Türker, Ömer. İslam’da Metafizik Düşünce: Kindî ve Fârâbî. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Özaykan, Cihan. İbn Teymiyye’nin Selefiyye Felsefesi: Tümeller Sorunu - Anti-İdealizm ve Zihinsel Nominalizm. İstanbul: Divan Kitap, 2024.
• Platon. Euthydemos-Parmenides. çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Platon. Sofist. çev. Furkan Akdemir. İstanbul: Say Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Rāzı̇̄, Faḫruddı̇̄n. Kitābüʾl-Erbaʿı̇̄n fı̇̄ uṣūliʾd-dı̇̄n. thk. Mahmud Abdülaziz Mahmud. Lübnan: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2009.
• Rāzı̇̄, Faḫruddı̇̄n. Teʾsı̇̄süʾt-taḳdı̇̄s. thk. Enes Muhammed Adnan eş-Şerfâvî – Ahmed Muhammed Hayr el-Hatîb. Lübnan: Dâru Nuri’s-Sabâh, 2011.