الإسراف والاقتصاد والبيئة في الإسلام

Abstract

في الإسلام، يُحرّم الإسراف. تنص آيات القرآن الكريم والأحاديث النبوية على: "كلوا واشربوا ولا تسرفوا". إن تحريم الإسراف يستلزم تحريمه. يُستنكر في الدين كل من الإفراط والتفريط، ويُطلب فيه أن يُنفق كل شيء عند الحاجة فقط. ويُعدّ الإسراف في إنفاق الممتلكات والأموال بما يتجاوز الضرورة من قبيل الإسراف. تركز هذه الدراسة على أنواع الإسراف، وأضراره، وأهمية الادخار، والضرر البيئي الناجم عنه. وقد لوحظ أن الإسراف أكثر شيوعًا في الطعام والشراب. ويُعدّ إهدار الماء والخبز أبرز مثال على الإسراف في هاتين النعمةين. بل إن الأحاديث النبوية تُحذّر من الإسراف في استخدام الماء أثناء الوضوء، مؤكدةً على أهمية تجنبه. كما يصل الإسراف في المنازل والفنادق والمطاعم إلى مستويات كبيرة. ويُعدّ الإفراط في الأكل والشرب جانبًا آخر من جوانب الإسراف. إن الإسراف منتشر على نطاق واسع في الملابس وفي الأوساط الاجتماعية. ويتزايد يومًا بعد يوم الضرر الناجم عن هدر المواد البلاستيكية على الإنسان والبيئة. كما يُعدّ إهدار الوقت تبديدًا لعمر الإنسان الممنوح له. ومن الجدير بالذكر أيضًا هدر الموارد والطاقة، وهما في أمسّ الحاجة إليهما اليوم. يُعتبر الإسراف ذنبًا في الإسلام، ويُلحق ضررًا بالغًا بالإنسان والبيئة على الصعيد الدنيوي. ومن المعلوم أن للإسراف تأثيرًا كبيرًا على تلوث التربة والهواء والماء. تحاول هذه المقالة، المُعدّة باستخدام منهج تحليل المصادر، دراسة قضية الإسراف، ومناقشة المفاهيم المتعلقة به، والإشارة إلى حكمه من منظور الشريعة الإسلامية، والتطرق إلى بعض الحلول للحدّ منه. تهدف هذه الدراسة إلى التوعية بقضية الإسراف، وأن تكون مفيدة للباحثين في هذا المجال. وخلاصةً، على الرغم من تحريم الإسراف في الإسلام، فقد لوحظ أن تعريف الإسراف غير مُحدّد بدقة، ولذلك، يُفهم أن تحديد مقياسه أمرٌ صعب. لقد ثبت أنه يمكن تحديد مقياس للإسراف من خلال النظر في القيم التي يسعى الإسلام إلى حمايتها، كالحياة والدين والعقل والنسب والمال. وبناءً على ذلك، فقد خُلص إلى أن الإنفاق والاستهلاك غير الضروريين، والتجاوزيين، وغير المشروعين، والضارين، والفائضين عن الحاجة، يُمكن اعتبارهما إسرافًا. الكلمات المفتاحية: الشريعة الإسلامية، الإسراف، الاقتصاد، الاقتصاد، البيئة

Keywords

• الفقه
• الاسراف
• التصرف
• الاقتصاد
• البيئة

Thanks

أود أن أشكر طاقم المجلة والمحررين والمراجعين.

İslâm’da İsraf, Tasarruf ve Çevre

Abstract

İslâm dininde israf haram kılınmıştır. Âyet-i kerîme ve hadîs-i şeriflerde “Yiyiniz içiniz ama israf etmeyiniz” buyrulmuştur. Bir şeyi israf etmekten nehyedilmesi onun haram olmasını gerektirir. Dinde ifrat ve tefrit yerilmiş, her şeyde ihtiyaç kadar harcanması istenmiştir. Sahip olunan mal ve mülkün ihtiyaç dışında aşırı harcanması da israf kapsamına girmektedir. Bu çalışmada israfın çeşitleri, zararı, tasarrufun önemi ve israfın çevreye verdiği zarar üzerinde durulmuştur. İsrafın en başta yiyecek ve içeceklerde olduğu müşahede edilmiştir. Su ve ekmek israfı, en dikkat çeken nimetlerde yapılan israftır. Hadîs-i şeriflerde abdest alırken bile suyun fazla kullanılmasının israf olacağının haber verilmesi israftan kaçınmanın önemine vurgu yapmaktadır. Evlerde olduğu gibi otellerde ve lokantalarda yapılan israf da büyük boyutlara ulaşmaktadır. İhtiyaçtan fazla yemek içmek de israfın ayrı bir boyutudur. Giyim kuşamda ve cemiyetlerde de israfın yaygın olduğu görülmektedir. Plastik maddelerin israfının insana ve çevreye verdiği zarar da günden güne artmaktadır. Zaman israfı da insana bahşedilen ömrün boşa harcanmasıdır. Günümüzde en çok ihtiyaç olan kaynakların ve enerjinin israfı da dikkat çekmektedir. İsraf, dinen haram olup günah sayıldığı gibi dünyevi olarak da insana ve çevreye çok büyük zararlar vermektedir. Toprak, hava ve suyun kirlenmesinde israfın etkisinin büyük olduğu anlaşılmıştır. Kaynak analizi yöntemiyle hazırlanan bu makalede İsraf konusu ele alınarak incelenmeye çalışılmıştır. İsraf ile ilgili kavramlar ele alınmıştır. İslâm hukuku açısından israfın hükmüne atıf yapılmıştır. İsrafı önlemek için bazı çözüm önerilerine temas edilmiştir. Bu çalışma ile israf konusuna dikkat çekilerek farkındalık oluşması amaçlanmıştır. İsraf hakkında çalışma yapacaklara faydalı olması hedeflenmiştir. Sonuç olarak İslâm dininde israf haram olmakla beraber israfın tanımının tam olarak yapılmadığı görülmüştür. Bunun için israfın ölçüsünü tespit etmenin zor olduğu anlaşılmıştır. İslâm dininin korumayı hedeflediği can, din, akıl, nesil, mal gibi değerlerin dikkate alınarak israfa bir ölçü konulabileceği ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak zaruri olmayan, ihtiyacın dışında, meşru olmayan, zararlı ve gereksiz olan harcama ve tüketimlerin israf sayılabileceği kanaatine varılmıştır. Anahtar Kelimeler: İslâm hukuku, İsraf, Tasarruf, İktisat, Çevre.

Keywords

• İslâm hukuku
• Çevre
• İsraf
• İktisat
• Tasarruf

Thanks

Dergi Çalışanlarına, editörlere, hakemlere teşekkür ederim

Wastefulness, Frugality, and the Environment in Islam

Abstract

Waste is forbidden in Islam. It is stated in the Holy Verse and Hadith: "Eat and drink, but do not waste." The prohibition of wasting something indirectly requires that it be haram. Excessiveness and negligence are condemned in religion, and it is required to spend as much as necessary on everything. Excessive spending of owned goods and property beyond necessity is also included in the scope of waste. This study examines the different forms of waste, its adverse effects, the significance of thrift, and the environmental harm resulting from waste. Waste can primarily occur in food and beverages. Waste of water and bread is the most remarkable waste of blessings. It is stated in the hadiths that using too much water even during ablution will be wasted, emphasizing the importance of avoiding waste. Waste in hotels and restaurants, as well as in homes, reaches large levels. Eating more than necessary is another aspect of waste. It is seen that waste is common in clothing and societies. The damage caused by the waste of plastic materials to humans and the environment is increasing day by day. Wasting time is wasting the life given to humans. The waste of resources and energy, which are most needed today, also attracts attention. Waste is religiously forbidden and considered a sin, and it also causes great harm to humans and the environment. Waste has a great impact on soil, air and water pollution. This article, prepared using the method of source analysis, examines the issue of wastefulness. It refers to the ruling on wastefulness from the perspective of Islamic law and touches upon some proposed solutions to prevent it. The aim of this study is to raise awareness about the issue of wastefulness. This study aims to be helpful for those who will conduct research on wastefulness. In conclusion, while wastefulness is forbidden in Islam, it has been observed that the definition of wastefulness is not precisely defined. Therefore, it has been understood that determining the measure of wastefulness is difficult. It has been revealed that a measure of wastefulness can be established by considering the values that Islam aims to protect, such as life, religion, intellect, lineage, and property. In conclusion, it has been determined that spending and consumption that are not necessary, beyond need, illegitimate, harmful, and unnecessary can be considered wasteful. Keywords: Islamic law, waste, savings, economy, environment.

Keywords

• Environment
• Islamic law
• Economy
• Savings
• Waste

Thanks

would like to thank the journal staff, editors, and reviewers.

References

1. Ak, Öznur vd. “Muhafazakâr Kesimin Aşırı Tüketim Alışkanlıklarını Belirleyen Nedenler ve İsraf Boyutu: Türkiye-Malezya Karşılaştırması”. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19/39 (2020/3),1488-1500. https://doi.org/10.46928/iticusbe.754093
2. Akdemir, Hikmet. “Kur’an-ı Kerimde İsraf Kavramı”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7 (2001), 32-61.
3. Boran, Mustafa. Yiyecek ve İçeceklerimizde Helâl Haram Ölçüleri. İstanbul: Ravza Yayınları, 2019.
4. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
5. Bursa İl Milli Eğitim Müdürlüğü, “Ek-6 Bunları Biliyor musun?”. Erişim 25 Eylül 2025. https://bursa.meb.gov.tr/teba/Uploads/SDP%20Ek-6%20Bunlar%C4%B1%20Biliyor%20Musun.pdf
6. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ali es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-Taʿrîfât. Kahire: Matba‘atu’l-Hayriye, 1306/1889.
7. Çalışkan, Durmuş vd. “İsraf Ekonomisinin Teorik Analizi”. Akşehir Meslek Yüksekokulu Sosyal Bilimler Dergisi, 15 (2023), 53-64.
8. Din İşleri Yüksek Kurulu. Fetvalar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.

9. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
10. Gümüş Böke, Emine. “İslam’da İsraf ve Çevre İlişkisi”. Academic Platform Journal of Halal Lifestyle 3/1 (2021), 54-72.
11. Haddâd, Ebû Bekir b. Ali. el-Cevheratü’n-Neyyira, Şerhu Muhtasaru’l-Kuduri. 2 cilt. İstanbul: Fazilet Neşriyat, 1978.
12. Hazar, Fatma. Eko-Fıkıh Ekseninde Yeni Bir Makâsıdu’ş-Şerîa Tasnifinin İmkânı (Çevrenin Zarûriyyât Kapsamına Alınması Hakkında). Amasya İlahiyat Dergisi 18 (2022), 293-323.
13. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülaziz (1252/18836). Reddü’l-Muhtar ale’d-Dürri’l-Muhtar. Beyrut: Dâru İhyâ’i-t-türasi’l-Arabî, 1987.
14. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
15. İbn Melek. Şerḥu Menâri’l-envâr. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, 1965.
16. “İsraf”. Temel İslam Ansiklopedisi. ed. Tuncay Başoğlu. 4/454-457. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları- İSAM Yayınları, 2021.
17. Kallek, Cengiz. “İsraf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/178-180. İstanbul: TDV Yayınları 2001.
18. Karaman vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. 5 cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2008.
19. Kaya, Süleyman. “Çevre Sorunları Bağlamında Kur’an’da İsraf Anlayışı ve Vicdani Boşluğun Telâfisi Meselesi”. Sürdürülebilir Çevre Dergisi 1/1 (2021), 37-48.
20. Keha, Murathan, “19. Yüzyılda Düğünlerde Yapılan İsraf ve Buna Karşı Alınan Tedbirler”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21/4 (2017), 1283-1296
21. Köksal, Mustafa Asım. Peygamberler Tarihi. 2 cilt. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, sekizinci baskı, 2004.
22. Kubbealtı Lügati. “Mal”. Erişim 1 Nisan 2025. https://lugatim.com/s/mal
23. Kubbealtı Lügati. “İsraf”. Erişim 30 Ocak 2025. https://lugatim.com/s/israf
24. Kudûrî, Ebu’l-Hüseyin Ahmed b. Ebi Bekir. el-Kudûrî fi’l-fıkhi’l-Hanefî. İstanbul: Eser Kitabevi, 1966.
25. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
26. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Tefsîru’n-Nesefî. 4 cilt. İstanbul: Kahraman Yayınları, İstanbul 1984.
27. Mevsılî, Abdullah b. Mahmud b. Mevdud el-Hanefi. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. İstanbul: Pamuk Yayınları, 1989.
28. Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl. el-Mebsût 31 cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
29. Tahtâvî, Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl ed-Dûkātî. Ḥâşiye ʿalâ Merâḳı’l-felâḥ. İstanbul: Eda Neşriyat,1991.
30. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. “Dünya Genelinde Üretilen Gıdanın Üçte Biri İsraf Ediliyor”. Erişim 03 Mart 2025.
31. https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/4141/Dunya-Genelinde-Uretilen-Gidanin-Ucte-Biri-Israf-Ediliyor)
32. TİSVA-İsrafa Son! “Türkiye'de her yıl 26 milyon ton gıda israf ediliyor”. Erişim 27 Ocak 2025.
33. https://israf.org/sayfa/Turkiyede-her-yil-26-milyon-ton-gida-israf-ediliyor/597
34. Toprak Mahsulleri Ofisi, Türkiye’de Ekmek İsrafı Araştırması, 2013.
35. TÜBİTAK, “Bilim Genç”. Erişim 28 Eylül 2025. https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/okyanustaki-cop-adasi
36. VATEK, Çevre Teknolojileri, “Bir Ürünün Üretimi Aşamasında Ne Kadar Su Kullanılıyor Biliyor Muyuz”. Erişim 2 Aralık 2025. https://www.vatekcevre.com/blog/bir-urunun-uretimi-asamasinda-ne-kadar-su-kullaniliyor-biliyor-muyuz
37. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 cilt. İstanbul: Eser Neşriyat, 1971.
38. Yiğit, Yaşar. İsraf ve Cimrilik. Kürsüden Öğütler. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006.