Cumhuriyet Türkiye’sinde İslam Mantık Tarihine Bakış: Eleştirel Bir Okuma

Abstract

Bu çalışma Cumhuriyet döneminde Türkçe olarak kaleme alınmış ekseriyetle mantık tarihi niteliğindeki eserlerin İslam mantık tarihi anlatılarını ele almaktadır. Bu anlatıların İslam mantık geleneğini dönemlere ayırma biçimlerini, söz konusu dönemleri nasıl nitelediklerini ve dönemler arasındaki kalite farklarını değerlendirme tarzlarını konu etmektedir. Her şeyden önemlisi bu çalışmaların yazarlarının tüm bunları yaparken bahsi geçen dönemlerin eserlerini ne kadar okuduklarını, okudularsa ne dereceye kadar değerli görüp görmediklerini ve dahası bunu ne gibi ölçütler üzerinden yaptıklarını göstermeyi amaçlamaktadır. 1928 yılında Osmanlı Türkçesi ile yazılmış olan Mehmed Ali Aynî’nin (öl. 1945) “Türk Mantıkçıları” yazısı Türkçe İslam mantık tarihi literatürünün ilk önemli çalışması gibi görünmektedir. Söz konusu çalışmada yazar 900-1900 gibi neredeyse on asırlık bir zaman aralığında yaşamış İslam mantıkçılarını ve eserlerini zikreder. Her ne kadar mantık problematiği bakımından içeriği zengin olmasa da eserin toplamda elli; Osmanlı dönemi için ise aşağı yukarı otuz filozofun isim ve eser dökümlerini sunmuş olması hem dikkat çekici hem de kıymetlidir. Ancak sunmuş olduğu malzemenin sayısal değerinin aksine yazar İslam mantık geleneğinin İbn Sînâ (öl. 428/1037) sonrası dönemini genel olarak değerli görmez. Özellikle Osmanlı dönemi için bu tutum daha belirgin ve keskin bir hal alır. Aynî’nin bu tutumu sonraki mantık tarihi yazarlarının çalışmalarında devam etmiş, hatta son onlu yıllarda kaleme alınan kitaplarda bile yerini almıştır. Hilmi Ziya Ülken (öl. 1974), Necati Öner (öl. 2019), Nihat Keklik (öl. 2017) gibi Cumhuriyet’in erken döneminde eser vermiş olan yazarlar da günümüzdeki mantık tarihi yazarları da bazı konularda neredeyse bir asırlık söylem ve tutumları devam ettirmiştir. Bunlardan birisi özellikle Osmanlı dönemini de içeren İslam düşünce geleneğinin “şerhler-haşiyeler” evresini betimlemek için kullanılan “çöküş” anlatısıdır. Söz konusu anlatının, bugün artık yeni çalışmalarda geçerliliği sorgulanan ve elverişli bulunmayan, İslam düşünce tarihinin içinden ve dışından gelen muhtelif kaynakları söz konusudur. Katib Çelebi’nin (öl. 1067/1657) kendi çağında “Osmanlıda ilmî hayatın çöküşe geçtiği” yönündeki söylemiyle Takiyyüddin Râsıd’ın (öl. 992/1585) rasathanesinin yıkılışı gibi unsurlar bu söylemin mesnetleri arasındadır. İşte bu çalışma Cumhuriyet döneminde mantık tarihi niteliğinde yazılmış eserlerin İslam mantık tarihine katkılarını betimledikten sonra bu konudaki anlatılarının yapısını ve gerekçelerini ortaya koymaktadır.

Keywords

• mantık
• mantık tarihi
• Mehmed Ali Aynî
• Hilmi Ziya Ülken
• Çağdaş Türk-İslam Düşüncesi
• İslam mantık tarihi
• Cumhuriyet Türkiyes'si

The Treatment of the History of Islamic Logic in Modern Turkey: A Critical Reading

Abstract

This study examines accounts of the history of Arabic/Islamic logic found mostly in Turkish works on the history of logic written during the Republic of Türkiye era. The focus is on how these accounts categorise the tradition of Islamic logic, characterise the periods in question, and assess the differences in quality. Most importantly, it aims to demonstrate the extent to which the authors of these Turkish works read the works of the periods in question, whether they considered them valuable, and the criteria upon which they based this assessment. Mehmed Ali Aynî's Ottoman Turkish essay "Türk Mantıkçıları" (Turkish Logicians), written in 1928, appears to be the first significant work in this literature. In this work, the author lists Islamic logicians and their works spanning nearly ten centuries, from 900 to 1900. While the content is not particularly rich in terms of logical issues and problems, the presentation of the names and bibliographies of fifty logicians and approximately thirty from the Ottoman period is noteworthy and valuable. However, contrary to the quantitative value of the material it provides on the Post-Avicennian period, the author generally does not consider the Islamic logical tradition after the time of Ibn Sīnâ (d. 1037) to be valuable. This attitude is particularly evident in his treatment of the Ottoman period. This approach has continued in subsequent authors' works on the history of logic, or in works that include the history of logic, even in books written in the last decades. Both early writers, such as Hilmi Ziya Ülken (d. 1974), Necati Öner (d. 2019) and Nihat Keklik (d. 2017), and scholars of the last decades on the history of logic perpetuate a century-old set of assumptions and attitudes on certain issues. Notably, one of these is the 'decline' narrative used to describe the period of 'commentaries and glosses' in the tradition of Islamic thought, which includes the Ottoman period. The narrative in question draws upon various sources from within and outside Islamic intellectual history. These sources are now being questioned and deemed unsuitable for contemporary scholarship. Elements such as Kâtib Çelebi’s (d. 1657) assertion that “rational sciences were in decline during his own time” and the destruction of Takiyyuddin Râsıd's (d. 1585) observatory form the basis of this narrative. Having described the contributions of Turkish works written during the Republic of Türkiye era to the history of Islamic logic, this study goes on to elucidate the structure and reasons of narratives on this subject.

Keywords

• Logic
• history of logic
• Arabic/Islamic history of logic
• Modern Turkish/Islamic thought
• Republic of Türkiye
• Mehmed Ali Aynî
• Hilmi Ziya Ülken

References

1. Ali Sedâd. Mîzânu’l-Ukûl. haz. İbrahim Çapak-Harun Kuşlu-Metin Aydın. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2015.
2. Alper, Ömer Mahir. Osmanlı Felsefesi: Seçme Metinler, İstanbul: Klasik Yayınları, 1. Basım, 2015.
3. Alper, Ömer Mahir. İslam Felsefesinde Varlık ve Zihin. İstanbul: Klasik Yayınları, 1. Basım, 2021.
4. Aynî, Mehmed Ali. “Türk Mantıkçıları”. İstanbul Dâru’l-Fünûn İlahiyat Fakültesi Mecmuası, 3/10 (1928), 49-64. Bingöl, Abdülkuddüs. Gelenbevîn’in Mantık Anlayışı. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1. Basım, 1993.
5. Bingöl, Abdülkuddüs. “Türk Bilim Tarihinde Mantık ve Türk Mantıkçıları”. Diriliş Yolunda Türk Düşüncesi-Necati Öner’e Armağan. 335-372. ed. Bahaeddin Yediyıldız. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1.Basım, 2013.
6. Çapak, İbrahim-Özpilavcı, Ferruh. “Bir Kıbrıslı Müderris Davûd-i Karsî’nin el-Îsâgûcî el-Cedîd ve’d-Durri’l-Ferîd Adlı Risalesi”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 1/2 (01 Kasım 2015). 7-36. https://izlik.org/JA72CR45ZC.
7. Çapak, İbrahim-Öğmen, Mesud-Demir, Abdullah. “Giriş”, Miftâhu’l-Fünûn. mlf. Pasqule Gallupi. 10-14. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım. 2021. Çüçen, Abdülkadir. “Modern Türkiye’de Mantık Çalışmaları”, Felsefe Dünyası, 2/30 (1999), 45-49.
8. Demir, Remzi. Filozofia Ottomanica, 3 cilt, Ankara: Lotus Yayın Grubu, 1. Basım, 2005.

9. Durusoy, Ali. İslam Mantık Tarihi Araştırmaları I: Ebû Nasr Fârâbî. İstanbul: İFAV Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2023.
10. Durusoy, Ali. İslam Mantık Tarihi Araştırmaları II: Ebû Ali İbn Sînâ. İstanbul: İFAV Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2024.
11. Durusoy, Ali. İslam Mantık Tarihi Araştırmaları III: Sirâfî, Gazzâlî, İbn Rüşd, Sekkâkî. İstanbul: İFAV Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2024.
12. İnönü, Nazlı. Mantık Tarihi: Ortaçağ, İstanbul. Boyut Yayın Grubu, 1. Basım, 2019.
13. Keklik, Nihat. İslam Mantık Tarihi ve Farabi Mantığı. 2 Cilt. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1. Basım, 1970.
14. Kuşlu, Harun. “Tercümeleri ve Derkenar Notları Işığında Yanyalı Esad Efendi'nin İslam Mantık/Felsefe Geleneğine Dair Değerlendirilmeleri”. Dönemi ve İlim Çevresi Işığında Yanyalı Esad Efendi. ed. M. Sait Özervarlı-Cahid Şenel- Harun Kuşlu. 403-428. İstanbul-Ankara: İSAM-Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2024. Kuşlu, Harun. “Cârullah Efendi’nin Derkenar Notlarının İslam Mantık Tarihine Katkıları”. Osmanlı Kitap Kültürü: Cârullah Efendi Kütüphanesi ve Derkenar Notları. ed. Berat Açıl. 83-112. Ankara: Nobel- İLEM Kitaplığı, 2. Basım. 2020.
15. Mermutlu, Bedri. “Miftâhu’l-Fünûn’un Mütercimi Meselesi”, Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 4/4 (2003), 53-60.
16. Öner, Necati. Klasik Mantık. Ankara: Bilim Yayınları, 7. Basım. 1996.
17. Öner, Necati. “Klasik Mantıkta Modalite I: Modal Önermeler”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15 (1967). 69-85.
18. Öner, Necati. Tanzimat’tan Sonra Türkiye’de İlim ve Mantık Anlayışı. İstanbul: Divan Kitap, 2. Basım. 2012.
19. Öner, Necati. “Tanzimat’tan Sonra Türkiye’de İlim ve Mantık Anlayışı”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1-4 (1956), 100-135.
20. Özpilavcı, Ferruh. “Dâvûd-i Karsî’nin Şerhu Îsâgûcî Adlı Eserinin Eleştirmeli Metin Neşri ve Değerlendirmesi”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 21/3 (2017). 2009-2068.
21. Özpilavcı, Ferruh. “Fatih Sultan Mehmed’in Emriyle Molla Hüsrev Tarafından Arapçaya Çevrilen Esâsü’l-İktibâs fi’l-Mantık Tercümesi Üzerine Bir İnceleme”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 7/1 (01 Haziran 2021). 3-56. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2021.7.1.01
22. El-Rouayheb, Khaled. 17. Yüzyıl İslam Entelektüel Tarihi. çev. Zahit Atçıl, İstanbul: Klasik Yayınları, 1. Basım. 2023.
23. Sayılı, Aydın. “Alâuddin Mansur’un İstanbul Rasathanesi Hakkındaki Şiirleri”. Belleten, 20/79 (1956). 411-429.
24. Street, Tony. İslam Mantık Tarihi. çev. Harun Kuşlu, İstanbul: Klasik Yayınları, 1. Basım. 2013. Taylan, Necip. Mantık: Tarihçesi Problemleri. İstanbul: İFAV Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım. 1996.
25. Taşdelen, İskender. Mantığın Gelişimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 1. Basım. 2014.
26. Tekin, Ali. Fârâbî’de Felsefeni Serüveni: Mantık Bilimi Temelli Bir Felsefe Tarihi Felsefesi. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. Basım. 2009.
27. Tekin, Kenan. “Cihet-i Vahde Tartışmaları Bağlamında 18. Yüzyıl Osmanlı İlim Düşüncesi”. Sahn-ı Semân’dan Darülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası: Alimler, Müesseseler ve Fikri Eserler XVII. Yüzyıl. ed. Ahmet Hamdi Furat-Nilüfer Kalkan Yorulmaz-Osman Sacid Arı. 23-47. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi, 2018.
28. et-Tûsî, Nasîruddîn. Tercemetü Esâsi’l-İktibâs. nşr. Ferruh Özpilavcı, II Cilt. Kuveyt: Dâru-Fâris, 1. Basım. 2023.
29. Ülger, Mustafa. “Miftâhu’l-Fünûn’un Mütercimi’nin Kimliği Hakkında Bir İnceleme”, Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/2 (2017), 125-133.
30. Ülken, Hilmi Ziya. Mantık Tarihi. İstanbul: Rıza Koşkun Matbaası, 1. Basım. 1942.
31. Ülken, Hilmi Ziya. Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları, 8. Basım. 2005.
32. Vural, Mehmet. Tanzimat’tan Günümüze Türkiye’de Felsefe. Ankara: Elis Yayınları, 1. Basım. 2018.