Kadın Başlığından Mutfak Eşyasına Bir İkilemenin İzinde: Tas tebilek

Abstract

Tarihsel Türkçeye ait bazı dil unsurlarının Türkiye Türkçesinde bulunmaması, bunların unutulduğu ya da kullanımdan düştüğü anlamına gelmez. Bu unsurları günümüze taşıyan en önemli araçlardan biri halk ağızlarıdır. Çünkü halk, eskicil ögeleri kullanma ya da yeni dil unsurları yaratmada oldukça başarılıdır. Bazen eski bir sözcüğe yeni anlamlar yükleyerek yeniden canlandıran halk bu çerçevede Türk diline önemli katkılar sunmaktadır. Batı Anadolu’nun bazı yörelerinde karşımıza çıkan tas tebilek, bunun en güzel örneklerindendir. Kadın başlığı anlamına gelen tas ve tebilek sözcükleri yöre ağızlarında temel anlamından sıyrılarak, ikileme yapısında, çeyiz ve mutfak eşyası anlamına bürünmüştür. Çalışma, Manisa’nın Alaşehir ve Sarıgöl ilçeleri ile bu ilçelere bağlı bazı köylerinde telaffuz edilen tas tebilek ikilemesinin anlambilimsel ve biçimbilimsel değerlendirmesi üzerinedir. Yeni ve farklı bir ikileme oluşturan tas tebilek sözcükleri tarihsel metinlerde karşımıza çıkan sözcüklerdendir ve bu bağlamda söz varlığına katkı sunacak niteliktedir.

On The Trail of a Duality From Women's Headgear to Kitchenware: Tas tebilek

Abstract

The fact that some language elements belonging to historical Turkish are not present in Turkish does not mean that they have been forgotten or have fallen out of use. One of the most important tools that carry these elements to the present day is the folk dialects. Because the people are quite successful in using old elements or creating new language elements. Sometimes, the people who revive an old word by giving it new meanings make important contributions to the Turkish language in this context. Tas tebilek, which we encounter in some regions of Western Anatolia, is one of the best examples of this. The words tas and tebilek, which mean women's headdress, have been stripped of their basic meanings in the regional dialects and have taken on the meaning of dowry and kitchenware in the form of a reduplication. The study is on the semantic and morphological evaluation of the tas tebilek reduplication pronounced in the Alaşehir and Sarıgöl districts of Manisa and some villages affiliated to these districts. The words tas tebilek, which form a new and different reduplication, are among the words we encounter in historical texts and in this context, they are of a nature that will contribute to the vocabulary.

Keywords

• Archaic elements
• tas tebilek
• doubling
• Alasehir
• Sarıgöl

References

1. Abik, D. (2010). “(isim1 + II/+IU) (isim2 +II/+IU)” kuruluşundaki ikilemeler (Reduplications in the structure “(name1 + II/+IU) (name2 +II/+IU)”, Türkoloji Dergisi (Turkology Journal )17, 2 1-20. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000185
2. Ağakay, M. A. (1953). İkizlemeler üzerine (on twins). Türk Dili (Turkish language), 2(16). 189-191.
3. Ağakay, M. A. (1967). İkizlemeler üzerine II (on twins II). Dilbilgisi sorunları I (Grammar problems I). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Aksan, D. (2002). Anadilimizin söz denizinde: Sözcükler, ikilemeler, deyimler, atasözleri, terimler üzerinde geçmişe de uzanan açıklamalar. (In the sea of words of our mother tongue: Words, reduplications, idioms, proverbs, explanations on terms that extend into the past) Bilgi Yayınevi.
5. Aktan, B. (2010), Dîvânu Lügâti’t-Türk’ün söz varlığında yer alan ikilemeler (Reduplications in the vocabulary of Dîvânu Lügâti’t-Türk). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (Selcuk University Journal of Turkish Studies). (28). 1-12.
6. Aktaş, T. (1996). Yapı ve anlam bakımından Türkçe ve Almanca’da ikilemeler (Reduplications in Turkish and German in terms of structure and meaning). Türk Dili (Turkish language), 539. 565-575.
7. Akyalçın, N. (2007). Tanıklı Türkçe ikilemeler sözlüğü (Dictionary of Turkish reduplications with witnesses) Anı Yayıncılık.
8. Akyalçın, N. (2008). Ip" ve" M, P, R, S" yapılı Türkçe ikilemlere ilişkin sorunlar (Problems related to Turkish reduplications with the structure "Ip" and "M, P, R, S") Çağdaş Türk Dili (Modern Turkish Language), 20, s. 247-338.

9. Akyalçın, N. (2019). Deyim ve ikileme ilişkisi üzerine bir değerlendirme (An evaluation on the relationship between idiom and reduplication). Homeros, 2(3). 83-94. DOİ: https://doi.org/10.33390/homeros.2.010
10. Akyalçın, N. (2024). Türkçe ikilemelerin yapı ve anlam özelliklerine ilişkin değerlendirmeler. International Journal of Language Academy, 2(3). 183-194. DOI : 10.18033/ijla.82
11. Alkaya, E. (2008). Orta ve Doğu Karadeniz ağızlarında görülen ikilemeler üzerine bir değerlendirme (An evaluation of the reduplications seen in the Central and Eastern Black Sea dialects). Electronic Turkish Studies, 3(3). 37-76.
12. Arığ, A. S. (2006). Türklerde kıyafetin kısa tarihi (A brief history of Turkish clothing). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi (Ataturk Research Center Journal), 22(64-65-66). 141-160.
13. Aydın, E. & Karaman, A. (2019). Eski Türk yazıt ve el yazmalarında ikilemeler (Reduplications in Old Turkish inscriptions and manuscripts). Journal of Old Turkic Studies, 3(2), s. 259-286.
14. Can, M. (2010). Eski Uygur Türkçesinde ikilemeler (Reduplications in Old Uyghur Turkish ), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi/ Unpublished Master's Thesis). Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.
15. Demir, İ. (2012). Sarıgöl ve yöresi ağızları (Dialects of Sarıgöl and its surroundings), (Yayımlanmamış Doktora Tezi/ Unpublished Doctoral Thesis) Kayseri Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
16. Emre, A. C. (1945), Türk dilbilgisi (Turkish Grammar). Cumhuriyet Matbaası.
17. Eratalay, S. (2007) Alaşehir ve yöresi ağızları (Dialects of Alasehir and its region), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi/ Unpublished Master's Thesis), Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü,Van.
18. Eratalay, S. (2017). Türkçe ve Sümercede ikileme (Reduplication in Turkish and Sumerian). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Van Yüzüncü Yil University Social Sciences Institute Journal) 1(2). 166-173.
19. Eren, H. (1949). İkiz kelimelerin tarihi hakkında (About the history of twin words). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi (Ankara University Faculty of Language, History and Geography Journal), 7(2). 283-286.
20. Eroğlu, M. A. (03-07 Eylül 2008). Uluslararası Ahmet Yesevi’den günümüze insanlığa yön veren Türk büyükleri sempozyumu (International symposium on Turkish elders who guided humanity from Ahmet Yesevi to the present), Türk giyim kültürü ve Dursunbey yöresi folklorik giysileri (Turkish clothing culture and folkloric clothes of Dursunbey region.). Köstence, Romanya. (Ed. İrfan Ünver Nasrattınoğlu). 169-180.
21. Hatiboğlu, V. (1981). Türk dilinde ikileme (Reduplication in Turkish language). Ankara Üniversitesi Basımevi (Ankara University Press.).
22. Işık, Y. (2012). Tunceli el sanatları (Tunceli handcrafts). Anıl Matbaa. Karahan, L. (30 Eylül- 4 Ekim 2013). VIII. Milletlerarası Türkoloji Kongresi (VIII. International Turkology Congress), Türkiye Türkçesi ağızlarında {-I} zarf-fiil ekli ikilemeler(Reduplications with {-I} adverbial suffix in Turkish dialects). İstanbul.
23. Meydan, C., & Guliyeva, M. (2020). Oğuz Türklerinde giyim kuşam: Dede Korkut örneği (Clothing among Oghuz Turks: The example of Dede Korkut). Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi (International Journal of Folklore Studies), 5, 169-191.
24. Ölmez, M. (1998). Eski Uygurca odug sak ikilemesi üzerine (On the Old Uyghur odug sak reduplication). Türk Dilleri Araştırmaları (Turkish Language Studies), 8. 35-47.
25. Ölmez, M. (2022). Eski Uygurcada ikilemeler üzerine-2 (On reduplications in Old Uyghur- 2) International Journal of Old Uyghur Studies, 4(1). 38-94. https://doi.org/10.46614/ijous.1135760
26. Ölmez, M., & Sevim, S. (2019). Kşanti Kılguluk Nom Bitig’e özgü ikilemeler (Kshanti Kılguluk Nom Bitig specific reduplications). Türkiyat Mecmuası (Turkish Journal), 29(2). 499-524. DOI: 10.26650/iuturkiyat.660581
27. Ölmez, Z. K. (1997). Kutadgu Bilig’de ikilemeler (1) (Reduplications in Kutadgu Bilig) (1). Türk Dilleri Araştırmaları (Turkish Language Studies)7,(1997). 19-40.
28. Özkan, M. (2017). Dil eksenimiz (Our language axis). Akademik Kitaplar (Academic Books).
29. Sivri, Ö. (2020). Türkiye Türkçesi ağızlarında ikilemeler, (Reduplications in Turkish dialects) (Yüksek Lisans Tezi/ unpublished master's thesis) Ankara Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
30. Şahin, H. (2019). Türkçede “M" li tekrarlar üzerine (On repetitions with “M” in Turkish). Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi (International Journal of Humanities and Arts Studies), 1(1). 60-66.
31. Şen, S. (2005). Şinasi Tekin’in Anısına Uygurlardan Osmanlıya: Standart Türkiye Türkçesinde ikilemelerle yaşayan tarihî sözcükler (From Uyghurs to Ottomans: Historical words that survive with reduplications in Standard Turkish in Turkey, in Memory of Şinasi Tekin ) (Ed. Günay Kut ve Fatma Büyükkarcı Yılmaz). 685-703. Simurg Yayınları.
32. Telli, B. (2017). Güneydoğu Anadolu Bölgesi ağızlarında geçen ikilemeler üzerine bir değerlendirme (An evaluation of the reduplications in the dialects of the Southeastern Anatolia Region). Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi (Hikmet-Academic Literature Journal), (6). 133-149.
33. Telli, B. (2018). Doğu Anadolu Bölgesi ağızlarında tespit edilen ikilemeler üzerine bir değerlendirme (An evaluation of the reduplications detected in the dialects of the Eastern Anatolia Region). Türük Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi (Journal of International Language, Literature and Folklore Studies), 1(14). 198-217.
34. Tezcan, M. (1983). Giyim olgusuna sosyo-kültürel bakış ve Türklerde giyim (Socio-cultural perspective on the concept of clothing and clothing among Turks). Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 16(1). 255-276. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000932
35. Toprak, F. (2005), Harezm Türkçesinde ikilemeler (Reduplications in Khwarezm Turkish). Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi (Journal of Turkish World Studies), 5(2). 277-292.
36. Uluç, B. (2024). Tarihî Türk şivelerinde ikilemeler (Reduplications in historical Turkish accents) (Yayımlanmamış Doktora tezi/ Unpublished Doctoral Thesis), İstanbul Marmara Üniversitesi, İstanbul.
37. Üstünova, K. (2014). Türkiye Türkçesinde yapı kavramı ve söz dizimi incelemeleri (Structure concept and syntax studies in Turkey Turkish). Sentez Yayınları.
38. Yastı, M. (2007), Türkçe deyimlerde geçen ikilemelerin ses ve şekil özellikleri, (Sound and shape features of reduplications in Turkish idioms). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (Selcuk University Journal of Turkish Studies) (21). 51-87.
39. Yavuz, S., ve Telli, B. (2013). İç Anadolu Bölgesi Ağızlarında geçen ikilemeler üzerine bir değerlendirme (An evaluation on the reduplications in the Central Anatolian Region Dialects). Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (Uşak University Journal of Social Sciences,), 6(3). 377-403.
40. Yıldız, H. (2011). Divân-ı Hikmet’te ikilemeler üzerine (On reduplications in Divan-i Hikmet). International Journal of Social and Economic Sciences, 1(1). 41-46.
41. Yılmaz, D. (2011), Osmanlı dönemi 19. yüzyıl modası ve değişimi (Ottoman period 19th century fashion and change) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi/ Unpublished Master's Thesis) İstanbul Haliç Üniversitesi, İstanbul.
42. Yüce, N. (1998). İkilemelerdeki ilginç problemler: Bahşı ögdisi (Interesting problems in reduplications: Bahşı ögdisi)(Ed. Mehmet Ölmez) 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi (Gift to Klaus Röhrborn on the Occasion of His 60th Birth Anniversary, Turkish Language Studies Series) 21, 419-427.
43. Zülfikar, H. (1995). Türkçede ses yansımalı kelimeler (Onomatopoeic words in Turkish). Türk Dil Kurumu Yayınları.