Çelişik Önermelerin Tanımı ve Açıklanışı

Öz

Bu makale, klasik Aristotelesçi mantık geleneğinin tasavvurat kısmındaki karşıolum türü olan çelişik önermeleri teorik ve tarihsel boyutlarıyla inceleyip klasik mantık tarihindeki yerini daha anlaşılır ve sistematik çerçevede ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çelişik önermeler, bir önermenin doğruluğu ile onun karşıtının zorunlu yanlışlığı arasında kurulan mantıksal ilişkiyi ifade eder. Bu bağlamda, çalışmanın temel problemi çelişikliğin hangi tür önermeler arasında, hangi şartlarda gerçekleştiğini ortaya koymaktır. Yalnızca tanımlayıcı değil, aynı zamanda mantıksal çözümleme ve örnekler üzerinden temellendirici bir yaklaşım benimsenmiştir. İnceleme, özellikle çelişik ilişkilerin belirgin biçimde ortaya çıktığı yüklemli önermelerle sınırlı tutulmuş, şartlı ve modal önermeler kapsam dışı bırakılmıştır. Yüklemin niteliği (olumlu/olumsuz), niceliği (tümel/tikel), özelliği (hâss) ve niceliği belirsiz (mühmele) olması gibi faktörler çelişik önermelerin ortaya çıkış koşulları açısından sistematik biçimde ele alınmıştır. Metodolojik olarak, mukayeseli analiz ve metin çözümleme yöntemleri esas alınmakta, tarihsel süreçte farklı dönemlerde yaşamış mantıkçıların görüşleri kronolojik sırayla değerlendirilmektedir. Bu çerçevede Ebû Nasr el-Fârâbî (v. 951), İbn Sînâ (v. 1037), Gazzâlî (v. 1111), Fahreddin er-Râzî (v. 1210) gibi klasik dönem düşünürlerinin yanı sıra, müteahhir dönem mantıkçılarından Efdalüddin el-Hûnecî (v. 1248), Esîrüddin el-Ebherî (v. 1265), Nasîrüddin et-Tûsî (v. 1274), Necmüddin el-Kâtibî (v. 1277), Sirâceddin el-Urmevî (v. 1283), ve Şemsüddîn es-Semerkandî (v. 1303) gibi isimlerin çelişik önermelere dair yaklaşımları da karşılaştırmalı biçimde incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çelişik Önermeler
• Mantık
• Önerme
• Karşıolum

The Definition And Explanation of Contradictory Propositions

Abstract

This article aims to examine the contradictory propositions, a type of opposition within the tasawwurāt section of the classical Aristotelian logic tradition, from both theoretical and historical perspectives, and to present their place in the history of classical logic in a clearer and more systematic framework. Contradictory propositions express a necessary logical relationship between the truth of one proposition and the falsity of its contradictory counterpart. In this context, the central problem of the study is to determine between which types of propositions contradiction arises and under what conditions it occurs. The study adopts not only a descriptive approach but also an analytical and justificatory method supported by logical examples. The scope of the research is limited to categorical propositions, where contradictory relations become most apparent; hypothetical and modal propositions are excluded. The analysis systematically addresses the conditions under which contradiction arises, focusing on aspects such as quality (affirmative/negative), quantity (universal/particular), specificity (khāṣṣ), and indeterminate (muhmalah). Methodologically, the study is based on comparative analysis and textual examination, evaluating the views of logicians from different historical periods in chronological order. In this framework, the perspectives of classical thinkers such as Abū Naṣr al-Fārābī (d. 951), Ibn Sīnā (d. 1037), al-Ghazālī (d. 1111), and Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 1210), along with later logicians such as Afḍal al-Dīn al-Khūnajī (d. 1248), Athīr al-Dīn al-Abharī (d. 1265), Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī (d. 1274), Najm al-Dīn al-Kātibī (d. 1277), Sirāj al-Dīn al-Urmawī (d. 1283), and Shams al-Dīn al-Samarqandī (d. 1303), are examined in a comparative fashion.

Keywords

• Contradictory Propositions
• Logic
• Proposition
• Opposition

References

1. Büyükada, S. & Şahin, E. (2024) Temel mantığa giriş (Introduction to elementary logic). Fecr Yayınları (Fecr Publishing).
2. Büyükada, S. (2021). Existential presupposition in Aristotle’s logic. Beytulhikme An International Journal of Philosophy, 11(2),589-605.
3. Çapak, İ. (2014). Urmevî ve mantık (al-Urmawi and logic). Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri. Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Yayınları (Yıldırım Beyazıt University Faculty of humanities and social sciences publications).
4. Çapak, İ. (2011). Gazâlî’nin mantık anlayışı (Al-Ghazali’s understanding of logic). Elis Yayınları. (Elis Publishing).
5. Çapak, İ. (2012). Ana hatlarıyla mantık (Logic with main outlines). Ensar Neşriyat (Ensar Publications).
6. Çimen Omaç, S. (2017). El-Hûnecî ve el-Cümel fi’l-Mantık Adlı Eseri Tahkik, Tercüme ve Değerlendirme (Al-Khunaji and his work titled al-jumal fi’l-mantıq: Critical edition, translation and evaluation), Dicle Üniversitesi (Univesity of Dicle), Master Thesis.
7. Çüçen, A. (2021). Mantık (Logic). Sentez Yayıncılık (Sentez Publishing).
8. el-Acem, R. (2001). The subject proposition in Ghazali’s logic books. A. Kayacık, (Trans.), Erciyes University Journal of Faculty of Theology, 19(11), 207-219.

9. el-Ebherî, E. (2022). Tenzîlü’l-efkâr fî ta‘dîli’l-efkâr (The Descending of thoughts for the rectification of thought) . K.
10. Kömürcü & E. S. Gül, (Ed.), Türkiye Bilimler Akademisi (Turkish Academy of Sciences).
11. el-Ebherî, E. (2024). Ünvanu'l-hakk ve burhânu’s-sıdk (The Tistle of truth and the proof of veracity). Z.Hüseynî, (Ed.), İbn Haldun Üniversitesi Yayınevi (Ibn Haldun University Press).
12. el-Ebherî, E.. (2001). Keşfu’l-hakâik fî tahrîri’d-dekâik (The unveilling of truths on the refinement subtleties). H. Sarıoğlu, (Ed.), Çantay Kitabevi (Çantay Bookstore).
13. el-Gazzâlî, E. (2011). El-Mustasfâ min ‘ilmi’l-usûl (The Essential of the science of legal theory). Dâru’n-nefâis (Dar al-Nafais Publishing).
14. el-Gazzâlî, E. (2013). Mi‘yaru’l-ilm-İlmin ölçütü (The standard of knowledge). A. Durusoy & H. Hacak (Çev.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (Manuscript Institution of Turkey).
15. el-Hûnecî, E. (t.y.). El-Mûcez fî’l-mantık (Epitome of logic). Manisa Kütüphanesi.
16. el-Hûnecî, E. (1389). Keşfü’l-esrâr ‘an gavâmizi’l-efkâr (The unveilling of secrets regarding the obscurities of thoughts), K. el-Rouayheb, (Ed.). Iranian Institute of Philosophy.
17. el-Kâtibî, N. (2022). Câmi’u’d-dekâik fî keşfi’l-hakâik = Gerçeği Keşfetmenin İncelikleri İnceleme-çeviri-eleştirmeli metin. (The Compendium of subtleties on the unveiling of truths), S. Sucu, S. Ataş, O. Ömer, & A. Ş. Taç, (Çev.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (Manuscript Institution of Turkey).
18. el-Kâtibî, N. (2015). Şemsiyye risalesi: Tahkik, çeviri ve şerh.( The Shamsiyya Epistle: Critical Edition, Translation and Commentary), F. Özpilavcı, (Ed.). Litera Yayıncılık.
19. el-Keşşî, Z. (2024). Mantık Hadâikü’l-hakâik. ( Logic: The Gardens of Truths), Ali Rıza Şahin, (Çev.). Kitabe Yayınları.
20. el-Kâfiyeci, M. (2024). et-Terğîb fî keşfi rumûzi’t-tehzîb. (The Incitement to Unveiling the Symbols of the Tahzib), Dârü İbn Hazm.
21. Emiroğlu, İ. (2011). Klasik mantığa giriş (Introduction to classical logic). Elis Yayınları (Elis Publishing). er-Râzî, F. (1381). Mantıku’l-mülahhas (Compendium of logic). Karamelekî, A. F., & Âdîne, A. (ed.), İntişârât-ı Dânişgâh İmâm Sâdık.
22. es-Sâvî, S. (1993). el-Besâ’irü’n-nasîriyye fî ‘ilmi’l-mantık (The ılluminating proofs regarding the science of logic). Dârü’l-fikri’l-Lübnânî (Dar al- Fikr al- Lubnani).
23. es-Semerkandî, Ş. (2014). Kıstâsu’l-efkâr-Düşüncenin kıstası (The Criterion of thoughts). N. Pehlivan (Çev.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (Manuscript Institution of Turkey).
24. es-Sühreverdî, Ş. (1955). Mantıku’t-telvihât (The logic of intimations). A. E. Feyyaz, (Ed.), Tab‘atü câmiatü’t-Tahrân (Tehran university press).
25. es-Sühreverdî, Ş. (2011). El-Meşâri‘ ve’l-mutârahât (The paths and conversations). Menşûratü’l-cümel (The publication of concise principles).
26. et-Tahtânî, K. R. (1303). Levâmi‘u’l-esrâr fî şerhi metâli‘u’l-envâr (The gleams of secrets: A Commentary on the rising places lights). Hacı Muharrem Efendi Matbaası (Hacı Muharrem Efendi Press)
27. et-Tûsî, N. (1393). Şerhu’l-işârât ve’t-tenbîhât (Commentary on the pointers and reminders). Neşru’l-belâga (The sprading of eloquence).
28. et-Tûsî, N. (1988). Tecrîdü’l-mantık (The Abstract of logic). Müessesetü’l-a‘lemî li’l-matbû‘ât (Al-A‘lami foundation for publications).
29. Fârâbî, E. (1971). Şerhu’l-Fârâbî li kitâbi Aristotalis fi’l-İbâre (Al-Fârâbî’s commentary on Aristotle’s Peri Hermeneias). W. K. Yesuvî & S. M. Yusevî, (Ed.), Dâru’l-Meşrik (Dar el Machreq).
30. Fârâbî, E. (1990). Kitâbu kıyâsi’s-sağîr. Mübahat Türker Küyel (Ed.), Fârâbî’nin Bazı Mantık Eserleri (Some Logical Works of Al-Farabi). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayını (Ankara: Atatürk Culture Center Publications).
31. Fârâbî, E. (2012). Kitâbü’l-burhân (The Book of Demonstration). Ö. Türker & Ö. M. Alper (Çev.), Klasik Yayınları (Klasik Publications).
32. İbn Hazm, E. (2018). Et-Takrîb li-haddi’l-mantık -Mantık ve dini ilimler (The Facilitation of the Definition of Logic). İ.
33. Çapak, & Y. Arıkaner, (Çev.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (Manuscript Institution of Turkey).
34. İbn Sînâ, E. (1938). En-Necât fi’l-hikmeti’l-mantıkiyye ve’t-tabî‘iyye ve’l-ilâhiyye (The Deliverance: On Logic, Physics, and Metaphysics). M. S. el-Kürdî, (Ed.). Matba‘atü’s-sa‘âde.
35. İbn Sînâ, E. (2005). El-İşârât ve’t-tenbîhât- İşaretler ve tembihler (The Pointers and Reminders). A. Durusoy & M.
36. Macit & E. Demirli, (Çev.), Litera Yayıncılık (Litera Publishing).
37. İbn Sînâ, E. (2013). Dânişnâme-i alâi-Alâî hikmet kitabı (The Book of Scientific Knowledge).. M. Demirkol, (Çev.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (Manuscript Institution of Turkey).
38. İbn Vâsıl, H. (2022). Commentary the jumal on logic- Şerhu cümel fi’l-mantık. K. el-Rouayheb, (Ed.), Brill.
39. Kömürcü, K. (2010). Esîrüddin el-Ebherî’nin mantık anlayışı (Al-Abhari’s Conception of Logic). Ankara Yayınevi Yayınları (Ankara Publishing).
40. Kömürcü, K. (2017). Urmevî’nin Metâli’u’l-Envâr ve Kitâbü’l-Mebâhic İsimli Eserlerinin Bazı Mantık Konuları Bakımından Karşılaştırılması (A Comparison of al-Urmawi’s Matali‘ al-Anwar and Kitab al-Mabahij in Terms of Certain Logical Subjects). Cumhuriyet İlahiyat Dergisi (Cumhuriyet Theology Journal), 21(1), 465-487.
41. Öner, N. (1974). Klasik mantık (Classical Logic). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları (Ankara University Faculty of Divinity Press)
42. Sa’id Paşa, M. (1998). Hulâsa-i mantık (The Epitome of Logic). Kudret Büyükcoşkun, (Ed.), İşaret Yayınları (Isaret Publications).
43. Şahin, E. (2019). Kâtibî’nin Şerhu Keşfi’l-Esrâr Adlı Eserinin Tahkiki ve Değerlendirmesi (A Critical Edition and Evaluation of al-Katibi’s Work Titled Sharh Kashf al-Asrar). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Recep Tayyip Erdogan University Institute of Social Sciences), Doctoral Thesis.