Wefayî û Analîzek Li Dor Mezmûnên Sereke yên Di Dîwana Wî Da

Öz

Wefayî (1844-1902) yek ji nûnerên girîng yê Edebîyata Kurdî yê sedsala 19em e. Ew di şi‘ra Kurdî ya Klasîk da kesayeteke serincrakêş e ku bi Dîwana xwe ve tête nasîn. Wî jibilî Dîwanê, bi navê Tuhfetu’l-Murîdîn berhemeke dî ya muhim heye ku di vê berhemê da jî meseleyên terîqetê dihêne vegotin. Ew berhem herwisa menaqibnameyek e ku li ser xankah û tekyeya Nehrîyan agahîyên gelek muhim didet. Lê alîyê edebî ve Dîwana wî wekî cewhera zimanê Kurdî hatîye dîtin ku ew dîwana bi du zimanî (Kurdî û Farsî) girêdayê nerîta şi‘ra Klasîk û kanonê, bi zewqeke estetîk hatîye nivîsîn. Di Dîwana Wefayî da ji evîn, irfan, xem û têkilîyên terîqetî heta teswîrên yarê gelek tema û mezmûnên klîşe bi çêş û şêweyeke nû hatine vegotin. Hêjayê amajepêdanê ye ku Wefayî yek jî behremendên wêjeya klasîkî ya Kurdî ya serekî ye ku em jî di vê xebatê da dê li ser mezmûnên sereke yên di dîwana da diborin rawestin. Herwisa em dê li ser wan mezmûnan, estetîka di şi‘ra Wefayî da ji nû ve bibînin û bidene zanîn.

Anahtar Kelimeler

• Şi‘ra Kurdî ya Klasîk
• Edebîyata Kurdî.
• Wefayî
• Mezmûn
• Kanon

Wefayî ve Dîwan’ındaki Başat Mazmunlar Üzerine Bir Analiz

Öz

Wefayî (1844-1902) 19. yy Klasik Kürt şiirinin önemli temsilcilerindendir. Özellikle Dîwan’ıyla tanınan ve dikkat çeken Wefayî’nin ayrıca Tuhfetu’l-Murîdîn isimli kendi zamanındaki tekke ve tarikat ilişkilerini kaleme aldığı menakıbnamesi de önemli başka bir eseridir. Wefayî’nin yaşamına ve tarikat ilişkilerine—özellikle Nehrî şeyhleri ile ilişkisine—biyografisinde önemle yer verilmektedir. Fakat bu çalışmada edebî bir eser olarak ve Kürt dilinin başyapıtlarından biri olarak kabul gören Wefayî Dîwanı üzerinde durup bu iki dilli (Kürtçe ve Farsça) eserin Klasik şiirinin gelenek ve kanonik kodları çerçevesinde yakaladığı estetik zevki, Dîwan’daki başat mazmunlar üzerinden değerlendirmeye çalışacağız. Zira Wefayî Dîwanında aşk, irfan, hüzün ve sevgilinin tasviri gibi klişe tema ve mazmunlar yeni bir eda ile dile getirilmiştir. Bu yönüyle önem arz eden bir metin olan Wefayî Dîwanı’nı gazellerdeki mazmunlar üzerinden ele alıp Klasik şiirin geleneği çerçevesinde değerlendirmeye çalışacağız.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Kürt Şiiri
• Wefayî
• Mazmun
• Kanon

Wefayî and the Building Stones of His Dîwan: Wisdom, Love, and Sadness

Abstract

Wefayî (1844-1902) is considered one of the significant figures in 19th-century Classical Kurdish poetry. Wefayî, particularly known for his Diwan, also authored another important work, Tuhfetu'l-Murîdîn, a hagiography in which he recounts the relationships between Sufi lodges and orders of his time. Wefayî's life and his relationships with the Sufi order—especially his relationship with the Nehri sheikhs—are given significant attention in his biography. In this study, we will focus on Wefayî’s Diwan, which is regarded as a significant literary work and one of the masterpieces of the Kurdish language. We will evaluate the aesthetic pleasure captured by this bilingual (Kurdish and Persian) work within the context of the traditions and canonical codes of Classical poetry, particularly through the dominant metaphors present in the Diwan. In Wefayî’s Diwan, well-known themes and metaphors such as love, wisdom, sorrow, and the portrayal of the beloved are expressed in a fresh style. We will examine Wefayî’s Diwan, a text of significant importance in this respect, through the metaphors in its ghazals and attempt to evaluate it within the framework of the classical poetry tradition.

Keywords

• Classical Kurdish Poetry
• Literary Canon
• Kurdish Literature.
• Wefayî
• Metaphor

References

1. Ahmed, Ameer Nasih. (2019). “Di xezelên Wefayî yên Kurdî de rengvedana taybetmendîyên sebka Iraqî.” (Teza Lîsansa Bilind ya Çapnebûyî). Van: Van YYU Yaşayan Diller Enstitüsü.
2. Başçı, Veysel û Aykaç, Yakup. (2022). “Vefayî’nin Tuhfetü’l Muridîn adlı menâkıbnâmesi bağlamında Nehrî medrese ve hangâhlarında tasavvufî ve edebî hayat.” II. Uluslararası Zap Havzası Sempozyumu (Kültürel Miras ve Sözlü Gelenek). r. 406-426.
3. Deştî, Osman. (2019). Dîwanî Wefayî. (Çapa Duyem). Sine: Intişaratî Kurdistan. [neql ji Ahmed, 2019].
4. Hafizê Şîrazî. (2011). Dîwan. Şirketê Intişaratê Fikrê-roz.
5. Melayê Cizîrî. (2012). Dîwan. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
6. Minorsky û yd. (2004). Kürtler ve Kürdistan Tarihi. [The Encychopedia of Islam, Kurds, Kurdistan]. İstanbul: Doz.
7. Mîrza Ebdurrehîm Sablaxî [Wefayî]. (2016). Dîwanî wefayî. (Kokirdinewe we Lêkolînewe: Muhemmed ‘Elî Qeredaxî). (Çap: 3). Çapemenîy Pencere.
8. Onay, Ahmet Talât. (1996). Eski Türk edebiyatında mazmunlar. (Figurative Language in Old Turkish Literature) (Amadekar: Cemâl Kurnaz). Millî Eğitim Bakanlığı (Ministry of Education).

9. Pala, İskender. (2005). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü (Encyclopedic dictionary of classical Ottoman poetry). (Çapa 14em). Kapı.
10. Qehremanî, Ce‘fer. (1398). “Lêkolînewey astî zimanî şî‘rî Wefayî.” Peşûheşnamey Edebîyatê Kurdî. (hej: 8): 233-259.
11. Qeredaxî, Muhemmed ‘Elî. (2016). “Le barey be serhatî jîyanî Wefayîyewe.” di nav: Mîrza Ebdurrehîm Sablaxî [Wefayî]. r. 23-103.
12. Seccadî, ‘Elaeddîn. (1952). Mêjûyî Edebî Kurdî. Bexda: Çapxaneyê Me‘arîf.
13. Semedî, Seyîd Muhemmed. (1373). Nigahî be Tarîxî Mehabad. (Çapa Yekem). Mehabad: Intişaratî Rehrûy Mehabad.
14. Temo, Selim. (2007). Kürt Şiiri Antolojisi. (Cild: II). İstanbul: Agora Kitaplığı.
15. Ünsal Topçu, Gamze (2025). “Klasik Türk şiirinde ezoterik bilginin iki kutbu: ayna ve gönül.” Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 8. (4). r. 965-987.
16. Vali, Shahab û Ölmez, Cumhur. (2025). “Mîtolojî û Tesewif: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de.” Şarkiyat. (Cild: 17). hej: 17: 154-169.
17. Xeznedar, Me‘rûf. (2010). Dîroka Edebîyata Kurdî. (Cild: IV). Hewlêr: Aras.
18. Xeznedar, Me‘rûf. (2024). Dîroka Edebiyata Kurdî. (Ji Soranî: Ziya Avci). (Cild: 4). İstanbul: Nûbihar.