TEK PARTİ DÖNEMİNDE CHP-TAŞRA İLİŞKİLERİNE DAİR BİR ÖRNEK: TİRE’DEKİ NAKŞİBENDİ DAVASI ÜZERİNE YAZIŞMALAR (1935)

Year 2025, Issue: 76, 1 - 26, 31.05.2025

Fatih Selçuk

https://doi.org/10.46955/ankuayd.1709336

Abstract

Bu makalede tek parti döneminde Cumhuriyet Halk Partisi’nin
(CHP) taşra ve taşradaki mülki idare ile olan ilişkileri İzmir’in
Tire ilçesi özelinde incelenmektedir. Bu inceleme 1935 yılında
Tire’de Nakşibendi tarikatı mensubu olduğu değerlendirilen bazı
kimselerin yargılanmasına dair yazışmalara dayanmaktadır.
Yazışmalar, tek parti dönemi taşrasında, özellikle de ilçe bazında
parti idaresini elinde bulunduran yerel unsurun merkez
karşısında belirgin bir inisiyatif alanına sahip olduğuna işaret
etmektedir. Bu inisiyatif alanına dayanan yerel unsur, mensubu
olduğu partinin kendisine çizdiği ilkelerin dışına çıkabilmekte ve
bunu kendi yerelinin bir tür sözcüsü ve savunucu olarak
yaptığını öne sürebilmektedir. Üstelik söz konusu yerel unsur, bu
tutumu nedeniyle herhangi bir yaptırıma da maruz
kalmamaktadır. Yazışmaların diğer bir yönü, yerelde partiyi
idare eden unsurların mülki idare ile olan herhangi bir husumet,
düşmanlık yahut buna benzer bir sıkıntıda parti merkezini kendi
çizgisinde yönlendirerek mülki idareye karşı üstün gelebildiğine
işaret etmektedir. Bu durum, özellikle ilçeler bazında parti eliyle
kaleme alınan ve mülki idareyi işaret eden raporlardan kısa bir
süre sonra mülki idarede yapılan değişiklikleri dikkate değer
kılmaktadır. Dolayısıyla, taşrada merkezin tam olarak denetim
sağlayamadığı parti idarelerinin mülki idareye üstünlük
kurabildiği söylenebilir. Netice olarak, en azından 1936 yılına
kadar taşrada parti ile mülki idare arasındaki uyumun arzulanan
ölçüde sağlanamadığı görülebilir.

Keywords

CHP , Cumhuriyet Halk Partisi , Tek Parti Dönemi , Taşra , Tire

References

• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı Kataloğu.
• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, CHP Kataloğu.
• Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Kararlar Daire Başkanlığı Kataloğu.
• C.H.P. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutulgası (9-16 Mayıs 1935), Ankara: Ulus Basımevi, 1935.
• C.H.P. Tüzüğü: Partinin Dördüncü Büyük Kurutultayınca Onaylanmıştır (Mayıs 1935), Ankara: Ulus Basımevi, 1935.
• Tarih IV: Türkiye Cümhuriyeti, İstanbul: Devlet Matbaası, 1931.
• Tire’den Yansımalar, Cumhuriyet’in 100. Yılı Özel Sayısı, 24 (Aralık 2023).
• Ali, Kılıç, Atatürk’ün Sırdaşı Kılıç Ali’nin Anıları, der. Hulûsi Turgut, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 9. baskı, 2007.
• Alptekin, Turan, “Ahmed Hüsâmeddin (1848-1925)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt II, İstanbul:Türkiye Diyanet Vakfı, 1989: 90-92.
• Aslan, Senem, “Everyday Forms of State Power and The Kurds In The Early Turkish Republic”, International Journal Middle East Studies, 43 (2011): 75-93.
• Avcıoğlu, Doğan, Millî Kurtuluş Tarihi 1838’den 1995’e, Cilt III, İstanbul: Tekin Yayınevi, 3. Baskı, 1978.
• Avcıoğlu, Doğan, Türkiye’nin Düzeni: Dün-Bugün-Yarın, Cilt I, İstanbul: Tekin Yayınevi, 10. Baskı, 1976.
• Aydın, Tülay, “Tek Parti Döneminde Chp’nin Taşra Örgütlerinde Güç Ve İktidar Mücadelesi: Maraşlı Kadızâde Ailesi”, Asia Minor Studies, 1:7 (2019): 184-200.
• Aydın, Tülay, Tek Parti Döneminde CHP’nin Taşra Örgütlenmesi ve Merkez-Taşra İlişkileri (1935-1945), Doktora Tezi, Kahramanmaraş Sütçüimam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Aytürk, İlker, “Post-Post Kemalizm: Yeni Bir Paradigmayı Beklerken”, Post-Post Kemalizm: Türkiye Çalışmalarında Yeni Arayışlar, Ed. İlker Aytürk ve Berk Esen, İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Baskı, 2022: 23-48.
• Azak, Umut, “Tek Parti Döneminde Dinin Denetlenişinin Sınırları: Türkçe Ezan İnkılâbı”, Tek Parti Dönemini Yeniden Düşünmek Devlet, Toplum ve Siyaset, Ed. Sevgi Adak ve Alexandros Lamprou, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1. Baskı, 2022: 129-154.
• Azak, Umut, Türkiye’de Laiklik ve İslâm, İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Baskı, 2019.
• Brockett, Gavin D., “Collective Action And The Turkish Revolution: Towards A Framework For The Social History of The Atatürk Era (1923-38)”, Middle Eastern Studies, 34:4 (1998): 44-66.
• Erim, Nihat, Günlükler (1925-1979), haz. Ahmet Demirel, Cilt I, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1. Baskı, 2005.
• Frey, Frederic W., Türk Siyasal Eliti, Çev. Fatih Santur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2024.
• Giritlioğlu, Fahir, Türk Siyasî Tarihinde Cumhuriyet Halk Partisinin Mevkii, Cilt I Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1. Baskı, 1965.
• Gül, Teoman, Türk Siyasal Hayatında Recep Peker, Ankara, Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1. Baskı, 1998.
• Güneş, Turan, “C.H.P. Halktan Nasıl Uzaklaştı”, Yön, 1 (20 Aralık 1961): 14.
• Kabagöz, Murat Can, Kemalizmin Mâbedi: Halkevleri ve Gündelik Hayat, İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Baskı, 2025.
• Kabasakal, Mehmet, Türkiye’de Siyasal Parti Örgütlenmesi (1908-1960), İstanbul: Tekin Yayınevi, 1. Baskı, 1991.
• [Karacan], Ali Naci, “Bizim Fırkanın Acınacak Hali”, İnkılâp, 24 Teşrinisani [Kasım] 1930, 1.
• Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Ankara, İstanbul: İletişim Yayınları, 7. Baskı, 1987.
• [Karaosmanoğlu], Yakup Kadri, “C. H. Fırkası”, Hâkimiyeti Milliye, 29 Teşrinisani [Kasım] 1930, 1.
• Kocahanoğlu, Osman Selim, Menemen ve Kubilay Olayı, İstanbul: Temel Yayınları, 2013.
• Koçak, Cemil, “CHP-Devlet Kaynaşması (1936)”, Toplumsal Tarih, 118 (Ekim 2003): 74-79.
• Koçak, Cemil, CHP Genel Sekreterliği (1930-1945), İstanbul: Alfa Yayınları, 1. Baskı, 2018.
• Koçak, Cemil, CHP ve Taşra (1930-1950), Cilt I, İstanbul: Alfa Yayınları, 1. Baskı, 2019.
• Koçak, Cemil, Recep Peker Konuşuyor: “Disiplinli Hürriyet”, İstanbul: Alfa Yayınları, 1. Baskı, 2018.
• Koçak, Cemil, Tek-Parti Döneminde Muhalif Sesler, İstanbul: İletişim Yayınları, 3. Baskı, 2015.
• Lamprou, Alexandros, “Dilekçe Gönderme, İhbar ve Türkiye’de Tek Parti Döneminde Devlet-Toplum İlişkileri: 1939 Genel Seçimi Örneği”, Tek Parti Dönemini Yeniden Düşünmek: Devlet, Siyaset ve Toplum, Ed. Sevgi Adak ve Alexandros Lamprou, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1. Baskı, 2022: 93-128.
• Mardin, Şerif, Türkiye’de Din ve Siyaset, İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Baskı, 1991.
• Mayak, Faysal, “Cumhuriyet Halk Partisi’nin Konya’daki Teşkilat Yapısı Ve Faaliyetleri Hakkında Adnan Menderes’in Teftiş Raporu (1935)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 12 (2007): 165-192.
• Metinsoy, Murat, “Kemalizmin Taşrası: Erken Cumhuriyet Taşrasında Parti, Devlet ve Toplum”, Toplum ve Bilim, 118 (2010): 124-164.
• Özdemirci, İlbey C. N., Fötr Şapkalı Şıh: Cumhuriyet Sekülerleşmesi ve Taşra, İstanbul: İletişim Yayınları, 1.Baskı, 2022.
• Parlak, Deniz, Laikleşme Sürecinde Camiler: Genç Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e, İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Baskı, 2020.
• Selçuk, Fatih, “Ahenk Gazetesi Başyazarı Mehmet Şevki Ertuğrul’un Serbest Fırka Hatıratı ve Tek Parti Dönemine Dair Düşündürdükleri”, Belgi Dergisi, 29 (2025): 161-193.
• Selçuk, Fatih, “Tek Parti Dönemi’nde İzmir’de Cumhuriyet Halk Partisi: Müfettişlik Raporları Üzerinden Yeni Bir Değerlendirme (1936-1937)”, Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (UTAD), 8:2 (2024): 105-154.
• Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilali, Cilt I, İstanbul: Kastaş Yayınları, 10. Baskı, 2004.
• Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıralar, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 6. Baskı, 2010.
• Şahin Er, Ramazan, İzmir’de Bir Vali Kazım Paşa, Yüksek Lisans Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Tanör, Bülent, Türkiye’de Kongre İktidarları (1918-1920), İstanbul: Yapıkredi Yayınları, 4. Baskı, 2016.
• Taşkın, Abdullah, Türk Siyasal Hayatında Menemen Olayı, Yüksek Lisans Tezi, Hasan Kalyoncu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
• Timur, Taner, Türk Devrimi ve Sonrası, Ankara:İmge Kitabevi, 1. Baskı, 1993.
• Tuna, Mustafa, “The Missing Turkish Revolution: Comparing Village-Level Change And Continuity In Republicain Turkey And Soviet Central Asia (1920-50), International Journal Middle East Studies, 50 (2018): 23-43.
• Tunçay, Mete, Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 7. Baskı, 2015.
• Türkmenoğlu, Durmuş, “Memleket Mektupları”, Akşam, 4 Temmuz 1935, 6.
• Türkmenoğlu, Durmuş, “Yeşil Tire Cennet Köşesine Dönüyor”, Halkın Sesi, 24 Nisan 1935, 1, 4.
• Türkyılmaz, Zeynep, Cumhuriyet Döneminde Tire (1923-1938), Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
• Uran, Hilmi, Meşrutiyet, Tek Parti, Çok Parti Hatıralarım (1908-1930), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. Baskı, 2017.
• Uyar, Hakkı, Tek Parti Dönemi ve Cumhuriyet Halk Partisi, İstanbul: Boyut Yayıncılık, 2011.
• Üstün, Kemal, Menemen Olayı ve Kubilay, İstanbul: Çağdaş Yayınları, 1978.
• Vural, Demet Öztekinli, İzmir’de Cumhuriyet Halk Fırkası’nın Kuruluşu ve Teşkilatlanması (1923-1938), Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
• Yılmaz, Hale, Türk Olmak: Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Milliyetçi Reformlar ve Kültürel Tartışmalar 1923-1945, çev. Ayşe Özbay Erozan, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 1. Baskı, 2023.