The Diminishing Role of Slavery After the Second Constitutional Period: Slaves, Slave Owners, Civil Society, and the State

Abstract

The abolition of slavery in Turkey was the culmination of a process that began in the mid-19th century and lasted approximately 100 years. This process, which started with the closure of the slave market in Istanbul in 1846, did not end with the collapse of the Ottoman Empire, but officially concluded in 1933 when the Republic of Turkey signed the international convention on the abolition of slavery, prepared under the auspices of the League of Nations. Many developments occurred during this century-long process. This study will comparatively examine the issue of slavery in the post-Second Constitutional Era through four groups: slaves, slave owners, civil society, and the Ottoman bureaucracy. The roles played by these groups in weakening and abolishing slavery will be examined in detail. In particular, the efforts of civil society in creating public opinion and abolishing slavery, which are not often discussed in the literature, will be explored in detail. This study makes extensive use of Ottoman archives, and the roles of the state and society in weakening slavery are examined in detail through archival documents. Telegrams sent to Istanbul by slaves are also examined within the scope of this study, thus giving a voice to the slaves, a marginalized group. Another key source used in this study is a treatise written within the Circassian Mutual Aid Society. This treatise details the efforts of the society and two students, who were still of university age, to have slavery abolished by the Ottoman Empire.

Keywords

• Circassian Mutual Aid Society
• Civil Society
• Diminishing the Slavery in the Ottoman Empire
• Second Constitutional Era
• Slavery

II. MEŞRUTİYET SONRASINDA KÖLELİĞİN ETKİSİZLEŞMESİ: KÖLELER, KÖLE SAHİPLERİ, SİVİL TOPLUM VE DEVLET

Abstract

Türkiye’de köleliğin sonlanması 19. yüzyılın ortalarında başlayan yaklaşık 100 yıl süren bir sürecin sonunda gerçekleşmiştir. 1846 yılında İstanbul’daki köle pazarının kapatılmasıyla başlayan süreç Osmanlı İmparatorluğunun yıkılmasıyla da nihayete ermemiş 1933 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin köleliğin kaldırılmasına dair Milletler Cemiyeti bünyesinde hazırlanan uluslararası sözleşmeyi imzalamasıyla uygulamada resmi olarak son bulmuştur. Bu yüzyıllık süreç içerisinde birçok gelişme yaşanmıştır. Bu çalışmada II. Meşrutiyet sonrası dönemde kölelik konusu 4 grup üzerinden karşılaştırmalı bir şekilde ele alınacaktır. Köleler, köle sahipleri, sivil toplum ve Osmanlı bürokrasisinin köleliğin etkisizleşmesi ve sonlanmasında oynadıkları rol detaylı bir şekilde incelenecektir. Özellikle literatürde çok değinilmeyen sivil toplumun kamuoyu yaratma ve köleliğin sonlanmasındaki çabaları detaylı bir şekilde işlenecektir. Çalışma kapsamında Osmanlı arşivleri yoğun bir şekilde kullanılmış, devletin ve toplumun köleliğin zayıflamasında oynadıkları rol arşiv belgeleri üzerinden detaylı bir şekilde incelenmiştir. Köleler tarafından İstanbul’a gönderilen telgraflar değerlendirilmiş madun bir kimlik olan kölelerin sesi de bu sayede duyulmuştur. Çalışmada kullanılan bir diğer temel kaynak ise Çerkes Teavün Cemiyeti bünyesinde kaleme alınan bir risaledir. Bu risale cemiyetin ve henüz üniversite çağında olan iki öğrencinin Osmanlı Devleti nezdinde köleliğin kaldırılması için verdikleri çabayı göstermektedir.

Keywords

• Çerkes Teavün Cemiyeti
• Kölelik
• Osmanlı’da Köleliğin Sonlanması
• Sivil Toplum
• II. Meşrutiyet

References

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Çerkes Teavün Cemiyeti. Köle ve Cariyeliğin Ref’i Hakkında Mebusa-ı Kirama. İstanbul: Yeni Osmanlı Matbaası, 1326 [1910].
3. Achim, Viorel. “Slavery in Southeastern Europe.” The Palgrave Handbook of Global Slavery throughout History, Ed. Damian A. Pargas ve Juliane Schiel, 537–554. Cham: Palgrave Macmillan, 2023. https://doi. org/10.1007/978-3-031-13260-5_30.
4. Aksoy-Arslan, Elmas Zeynep. Circassian Organizations in the Ottoman Empire. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008.
5. Aksoy, Elbruz. Beyaz Köleler; Son Sesler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
6. Ataker-Güneş, Büşra. “Türk Romanında Sosyal Sınıf ve Sınıfsal Damgalamanın Kadın Özneleri: Cariyeler”, Mukaddime, 16-1 (2025), 135-157.
7. Bonazza, Giulia, “Slavery in Europe during the Atlantic Slave Trade”, in Thomas Spear (ed.), Oxford Research Encyclopedia of African History, New York: Oxford Academic, 2017. https://doi.org/10.1093/ acrefore/9780190277734.013.971, [accessed 03.05.2026].
8. Burroughs, Robert ve Richard Huzzey, The Suppression of the Atlantic Slave Trade: British Policies, Practices and Representations of Naval Coercion. Manchester: Manchester University Press, 2015.

9. Combrink, Tamira and Matthias van Rossum, “Introduction: The Impact of Slavery on Europe – Reopening a Debate.” Slavery & Abolition, 2021, 42 (1): 1–14. https://doi:10.1080/0144039X.2021.1860462.
10. Clarence-Smith, William Gervase. Islam and the Abolition of Slavery. New York: Oxford University Press; London: C. Hurst & Co., 2006.
11. Clarkson, Thomas. Abolition of the African Slave Trade by the British Parliament Vol.1.. Main: Brinsmade Publication, 1830.
12. Drescher, Seymour. Capitalism and Antislavery; British Mobilization in Comperative Perspective. London: MacMillian Press, 1986.
13. Erdem, Y. Hakan. Osmanlı’da Köleliğin Sonu: 1800-1909. Çeviren Bahar Tırnakcı. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2004.
14. Gölen, Zafer. “Osmanlı Devleti’nde Çerkez Köleliğinin Yasaklanması,” Yeni Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 3, sayı 73 (2015), Ankara: Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, 158-168.
15. Hague, William. William Wilberforce; The Life of the Great Anti-Slavery Trade Campaigner. London: Harper Parennial, 2008.
16. Hanioğlu, M. Şükrü. A Brief History of the Late Ottoman Empire. New Jersey: Princeton University Press, 2008.
17. Hanioğlu, M. Şükrü. Preparation for a Revolution; The Young Turks, 1902-1908. New York: Oxford University Press, 2001.
18. Huzzey, Richard. Freedom Burning: Anti-Slavery and Empire in Victorian Britain. Ithaca: Cornell University Press, 2012.
19. Aykut Kansu. İtihatçıların Rejim ve İktidar Mücadelesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
20. Kansu, Aykut. 1908 Devrimi. İstanbul: İletişim Yayınları, 1995.
21. Karamürsel, Ceyda. “The Uncertainties of Freedom: The Second Constitutional Era and the End of Slavery in the Late Ottoman Empire”, Journal of Women's History. 28, no. 3 (2016): 138–161.
22. Karamürsel, Ceyda. “Transplanted Slavery, Contested Freedom: Circassian Slaves and the Ottoman State in the Nineteenth Century”, Comparative Studies in Society and History. 59, no. 4 (2017): 1–25.
23. Konan, Belkıs. “Osmanlı Devleti’nden Erken Cumhuriyet Dönemine Kadın Ticaretinin Engellenmesi Yolunda Yapılan Girişimler”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 70 , no 4 (2022): 1479-1504.
24. Mulligan, William. “Injection: The Global Spread of Abolitionism.” The Palgrave Handbook of Global Slavery throughout History, Ed. Damian A. Pargas ve Juliane Schiel, 555–575. Cham: Palgrave Macmillan, 2023. https://doi.org/10.1007/978-3-031-13260-5_31.
25. Pargas, Damian A. ve Juliane Schiel. The Palgrave Handbook of Global Slavery throughout History. Cham: Palgrave Macmillan, 2023.
26. Parlatır, İsmail. Tanzimat Edebiyatında Kölelik. Ankara: Yargı Yayınevi, 2012.
27. Peterson, Derek R.. Abolitionism and Imperialism in Britain, Africa and the Atlantic. Ohio: Ohio University Press, 2010.
28. Toledano, Ehud R. Slavery and Abolition in the Ottoman Middle East. Seattle: University of Washington Press, 1998.
29. Walz, Terence ve Kenneth M. Cuno. Race and Slavery in the Middle East: Histories of Trans-Saharan Africans in Nineteenth-Century Egypt, Sudan, and the Ottoman Mediterranean. Kahire ve New York: The American University in Cairo Press, 2010.
30. Zengin, İlhan. Köle Ticaretinin XIX. Yüzyılda Sudan’ın Sosyal, Siyasal ve İktisadi Yaşantısına Etkileri. Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2018.
31. Zilfi, Madeline. Women and Slavery in the Late Ottoman Empire: The Design of Difference. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
32. Zürcher, Erik Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
33. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/M%C3%A2ide-suresi/713/44-ayet-tefsiri [erişim tarihi 02.05.2026].
34. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Ankeb%C3%BBt-suresi/3396/56-ayet-tefsiri [erişim tarihi 12.02.2026].
35. https://w w w.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1876-k%C3%A2n%C3%BBn-ies% C3%A2s%C3%AE/ [erişim tarihi 12.02.2026].