Mehmed Zati Bey’in Henri Reber “Traite D’harmonie” Çevirisinin İncelenmesi

Öz

Muzıka-i Hümayun hocalarından, Kaymakam Mehmed Zâti [Arca] (1864-1951), Muzıka-i Hümayun’da verilen musiki eğitimini yöntem ve kaynak açısından yetersiz bulmuş ve Fransız besteci Henri Reber’in Traite D’harmonie adlı kitabını çevirme kararı almıştır. Mütercim İbrahim Edhem’in de yardımıyla 1900 yılında çeviri çalışmasını tamamlamıştır. Fakat kitabın yayınlanması mümkün olmadığı gibi uzun bir süre bu çalışmadan istifade edilememiş, haberdar dahi olunamamıştır. Mezkûr el yazması eser halen T 4403 numara ile İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Çeviri kitapta armoni bilgilerinin yanı sıra Muzıka-i Hümayun’da verilmekte olan Batı müziği eğitimine, musiki kitaplarına olan ihtiyaca, yayım aşamalarında karşılaşılan sorunlara ve özellikle de terminolojide karşılaşılan sorunlara işaret eden birkaç bölümün olduğu fark edilmiştir. Bu çalışmanın amacı da Zâti Bey’in Kütübhane-i Musikiden Armoni Fenni, yani Fenn-i Ahenk kitabının çeviri aşamalarında karşılaştığı sorunların ve bu sorunlara ne tür çözümler ürettiğinin ve Fransızca terimlere karşı hangi Türkçe terimleri önerdiğinin tespit edilmesi olarak belirlenmiştir. Bu amaçla çalışmada; literatür taraması, doküman analizi gibi nitel bir sürecin izlendiği nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın ilk aşamasında mezkûr kitap Osmanlı Türkçesinden yeni harflere çevrilmiş, konu başlıklarına göre armoni dersleri, özellikle terimler yönünden ele alınmış ve incelenmiştir. Kitapta bizzat Zâti Bey’in kırmızı renk ile dikkat çektiği ve bazen de dipnotta açıklamalarda bulunduğu tespit edilen yeni terimler tablolar halinde sunulmuştur. 

Anahtar Kelimeler

• Armoni
• Zâti Arca
• Henri Reber

The Analysis of Mehmed Zati Bey in the Translation of Henri Reber’s “Traite D’harmonie”

Abstract

One of the teachers of the Muzıka-i Hümayun, district governor Mehmed Zâti [Arca] (1864-1951), found the musical education provided at the Muzıka-i Hümayun inadequate regarding method and resources and decided to translate the book Traite D'harmonie by the French composer Henri Reber. He completed the translation work in 1900 with the help of translator İbrahim Edhem. However, it was not possible to publish the book and for a long time, no one benefited from this work, no one was even aware of it. It has been noticed that in addition to the information on harmony, several sections in the translated book point out the Western music education given at the Muzıka-i Hümayun, the need for music books, the problems encountered during the publication stages, especially the problems encountered in terminology. This study aims to determine the problems that Zâti Bey encountered during the translation stages of his book Kütübhane-i Musikiden Armoni Fenni Yani Fenn-i Ahenk, and what kind of solutions he produced to these problems and which Turkish terms he suggested against French terms. For this purpose in this study,  qualitative research method in which a qualitative process such as literature review and document analysis followed, was used. In the first stage of the study, the mentioned book was translated from Ottoman Turkish into new letters, and harmony lessons were discussed and examined according to subject headings, especially from the point of terms. The new terms are presented in the form of tables in the findings section of the study.

Keywords

• Harmony
• Zati Arca
• Henri Reber

References

1. Alimdar, S. (2016). Osmanlı’da batı müziği. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
2. Aracı, E. (2006). Donizetti paşa/Osmanlı sarayının İtalyan maestrosu. Yapı Kredi Yayınları.
3. Avni, A. (1899). Hanende: Müntehab ve mükemmel şarkı mecmuası. Mahmud Bey Matbaası.
4. Çergel, M. A. (2007). Rauf Yektâ Bey’in İkdâm gazetesinde neşredilen Türk mûsikîsi konulu makaleleri (Tez No. 208645) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi.
5. Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitap Evi Yayınları.
6. Reber, H. (1862). Traite D’harmonie. Colombier, https://archive.org/details/traitdharmonie00rebe/page/n7/mode/2up (In French).
7. Safvet, M. (1888). Solfej yahud nazariyat-ı musiki. Mahmud Bey Matbaası.
8. Yalçın, G., & İde, A. (2019). Osmanlı dönemi mesleki müzik eğitiminde iki solfej kitabı: Solfej ve talim-i kırâat-ı musiki. Journal of Turkology, (29), 645-662. https://izlik.org/JA32LY82GE

9. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma teknikleri. Seçkin Yayıncılık.
10. Zâti, M. (1897). Kütüphane-i musikiden nazariyat-ı musiki. Mahmud Bey Matbaası.
11. Zâti, M. (1898). Kütübhâne-i musikiden talim-i kırâat-ı musiki. Mahmud Bey Matbaası.
12. Zâti, M. (1900). Kütübhane-i musikiden armoni fenni yani fenn-i ahenk. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Nadir Eserler Bölümü, T 4403.