İslam Aile Hukuku ile Türk Medeni Kanunu’nun Karşılaştırmalı İncelenmesi: Normatif Yapı, Devlet Müdahalesi ve Toplumsal Amaçlar

Öz Bu makalede, İslam aile hukuku ile Türk Medeni Kanunu karşılaştırmalı bir yöntemle ele alınmış; devlet otoritesinin aile hukuku alanındaki düzenleme, sınırlama ve müdahale yetkisinin kapsamı ile meşruiyet temelleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, aile hukukunun yalnızca bireyler arasındaki özel ilişkileri düzenleyen bir alan olmadığını, aynı zamanda toplumsal düzeni, kamu yararını ve sosyal adaleti doğrudan etkileyen kamusal bir niteliğe sahip olduğunu ortaya koymaktır. Bu doğrultuda araştırmada, klasik dönem fıkıh literatüründe yer alan kuramsal yaklaşımlar, Osmanlı Devleti’nin aile hukuku alanındaki uygulamaları ve Cumhuriyet dönemiyle birlikte yürürlüğe giren modern pozitif hukuk düzenlemeleri birlikte değerlendirilmiştir. Böylece İslam hukukunun normatif yapısı ile tarihsel uygulamaları arasındaki ilişki analiz edilmiş; bu yapının modern hukuk sistemleriyle kurduğu etkileşim ortaya konulmuştur. Çalışmada özellikle evlenme akdinin kuruluşu, şekil ve geçerlilik şartları, boşanma yetkisinin kullanımı ve bu yetkinin yargısal denetime tabi tutulması, çok eşlilik kurumuna getirilen sınırlamalar ve bu sınırlamaların gerekçeleri ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bu başlıklar üzerinden yapılan analizler, devletin aile hukuku alanına müdahalesinin keyfî bir nitelik taşımadığını; aksine kamu düzeninin korunması, aile kurumunun istikrarının sağlanması ve özellikle kadınlar ile çocuklar gibi korunmaya muhtaç bireylerin haklarının güvence altına alınması amacıyla gerçekleştirildiğini göstermektedir. Ayrıca İslam hukukunun temel ilkeleri arasında yer alan adalet, maslahat, zararın giderilmesi ve toplumsal denge anlayışı ile Türk Medeni Kanunu’ndaki aile hukuku düzenlemeleri arasındaki ilişki tartışılmıştır. Sonuç olarak, Medeni Kanun’da yer alan pek çok düzenlemenin, yöntem ve biçim açısından farklılıklar içerse de, İslam hukukunun amaçsal yaklaşımıyla büyük ölçüde uyumlu olduğu ve devlet otoritesinin aile hukuku alanındaki tasarruf yetkisinin hem dinî hem de hukuki açıdan meşru bir zemine dayandığı tespit edilmiştir.

Abstract This article examines Islamic family law and the Turkish Civil Code through a comparative method, providing a detailed analysis of the scope and legitimacy of state authority in regulating, restricting, and intervening in the field of family law. The main objective of the study is to demonstrate that family law is not merely a domain governing private relationships between individuals, but also a field of public significance that directly affects social order, public interest, and social justice. In this context, the research jointly evaluates the theoretical approaches found in classical fiqh literature, the practices of the Ottoman Empire in the field of family law, and the modern positive legal regulations introduced during the Republican period. Through this approach, the relationship between the normative structure of Islamic law and its historical applications is analyzed, and the interaction of this structure with modern legal systems is revealed. The study focuses in particular on the formation of the marriage contract, its formal and substantive validity requirements, the exercise of divorce authority and its subjection to judicial oversight, the limitations imposed on the institution of polygamy, and the justifications for such limitations. Analyses conducted under these headings demonstrate that state intervention in family law does not constitute an arbitrary exercise of power; rather, it is carried out for the purposes of protecting public order, ensuring the stability of the family institution, and safeguarding the rights of vulnerable individuals, especially women and children. Furthermore, the relationship between the fundamental principles of Islamic law—such as justice, public interest (maṣlaḥa), the removal of harm, and social equilibrium—and the family law provisions of the Turkish Civil Code is discussed. As a result, it is concluded that many of the regulations contained in the Civil Code, despite differences in method and form, are largely compatible with the purposive approach of Islamic law, and that the regulatory authority of the state in the field of family law rests on a legitimate foundation from both religious and legal perspectives.”