Türkiye’de Modernleşme ve Sekülerleşme Bağlamında Gündelik Dini Yaşamın Dönüşümü

This article aims to examine the transformation of everyday religious life in Türkiye along with modernization. The relationship among religion, religiosity, modernization, and secularization is examined in the context of everyday life practices and sociodemographic factors. When theoretical discussions and empirical findings are evaluated together, contrary to the predictions of classical secularization theory, religion has not disappeared from social or individual life as an inevitable consequence of modernization. Rather, through individuals’ interaction with modern living conditions, religious beliefs, symbols, practices, and meanings have been reinterpreted and reshaped in compatible with modern life. Under the influence of globalization, urbanization, rising levels of education, increasing economic prosperity, consumer culture, and digitalization, the religion’s traditional understanding has been questioned. Everyday religious life has evolved into a more flexible, individualized, and pluralistic structure. This transformation is observed across everyday life, including family relations, clothing preferences, understandings of veiling, consumption, holiday and entertainment practices, and gender relations. Empirical findings indicate that religious identity and belief in God remain strong elements of belonging in Türkiye, whereas religious practices have not maintained their presence to the same extent. Religious transformation occurs in different forms and at varying levels of intensity depending on age, education, gender, income, and social environment. However, these relationships are not linear or generalizable. The study argues that examining changes in everyday religious life through the concept of “religious transformation” provides a more explanatory theoretical framework. The study maintains that micro-level examination of everyday religious practices is analytically important in debates on secularization.

Bu makale, Türkiye’de modernleşme süreciyle birlikte gündelik dini yaşamda gözlenen dönüşümü incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, din, dindarlık, modernleşme ve sekülerleşme arasındaki çok boyutlu ilişki gündelik yaşam pratikleri ve sosyodemografik değişkenler bağlamında ele alınmıştır. Kuramsal tartışmalar ile ampirik araştırma bulguları bir arada değerlendirildiğinde, klasik sekülerleşme teorisinin öngördüğü biçimde dinin modernleşmeyle birlikte doğrudan ve kaçınılmaz bir şekilde toplumsal ve bireysel yaşamdaki varlığının tamamen ortadan kalkmadığı görülmektedir. Aksine bireyin modern yaşam koşullarıyla etkileşimi sonucunda dini inancın, sembollerin, pratiklerin ve anlamların modern yaşama uyumlu bir şekilde yeniden yorumlanarak biçimlendirildiği anlaşılmaktadır. Modernleşmeyle birlikte küreselleşme, kentleşme, eğitim düzeyinin yükselmesi, ekonomik refahın artması, tüketim kültürünün ve dijitalleşmenin yaygınlaşması gibi modernleşme dinamiklerinin etkisiyle geleneksel dini anlayışların sorgulandığı ve bu doğrultuda gündelik dini yaşamın daha esnek, bireysel ve çoğulcu bir yapıya dönüştüğü ortaya çıkmaktadır. Söz konusu bu dönüşüm, aile içi ilişkilerden kılık kıyafet tercihlerine, tesettür anlayışından tüketime, tatil ve eğlence pratiklerinden kadın erkek ilişkilerine gündelik yaşamın geniş bir alanında gözlemlenmektedir. Ampirik bulgular, Türkiye’de dini kimlik ve Allah’a inanç düzeyinin güçlü bir aidiyet unsuru olmaya devam ettiğini; buna karşın gündelik yaşamda ibadet pratiklerinin aynı ölçüde varlığını koruyamadığını ortaya koymaktadır. Aynı zamanda yaş, eğitim, cinsiyet, ekonomik gelir ve sosyal çevre gibi değişkenlere bağlı olarak dinsel dönüşüm farklı biçim ve yoğunluklarda yaşanmakta; ancak söz konusu ilişkilerin doğrusal ve genellenebilir bir özellik taşımadığı tespit edilmektedir. Bu çerçevede çalışma, Türkiye’de gündelik dini yaşamdaki değişimlerin “dinsel dönüşüm” kavramı çerçevesinde ele alınmasının daha açıklayıcı bir kuramsal çerçeve sunduğunu ileri sürmektedir. Bununla birlikte çalışma, sekülerleşme tartışmalarında gündelik dini pratiklerin mikro düzeyde incelenmesinin analitik açıdan önemli olduğunu savunmaktadır.