İslâmî Dönemde Hamâset: Kādisiye Savaşı Örneği

Bu çalışma, Sadr-ı İslâm fütûhât hareketlerinin dönüm noktalarından biri olan Kādisiye Savaşı (15/636) özelinde, Arap şiirindeki zihniyet dönüşümünün filolojik ve belâgî tezahürlerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Câhiliye döneminde kabile asabiyeti, ferdî şan-şöhret arayışı ve dehrî bir çaresizlik ekseninde şekillenen hamâsî söylemin, vahyî ilkelerin tesiriyle geçirdiği evrimi ortaya koymak çalışmanın temel önemini oluşturmaktadır. Araştırmanın problemi, Kādisiye cephesindeki savaşçı-şairlerin ürettiği manzumelerin yalnızca askerî olayları kayda geçiren hissi birer vakanüvistlik mi, yoksa İslâm'ın getirdiği yeni zihniyetle mümin kimliğinin şiir diliyle yeniden inşa edildiği edebî vesikalar mı olduğunu saptamaktır. Bu çerçevede çalışma; Kādisiye şiirlerinin dönemin sosyo-psikolojik atmosferini ve mümin kimliğinin inşasını nasıl yansıttığı, savaşçı şairlerin tevarüs ettikleri fahr ve hamâset kalıplarını hangi retorik imkânlarla ilâhî rıza ve ümmet bilinci zeminine taşıdığı ve Câhiliye'deki kabile asabiyeti eksenli hamâsî söylemin filolojik düzeyde nasıl bir değişim gösterdiği sorularına cevap aramaktadır. Nitel araştırma desenindeki bu çalışmada veri toplama tekniği olarak doküman analizi kullanılmış; Ka‘kā‘ b. Amr, Ebû Mihcen es-Sekafî, Amr b. Ma‘dîkerib, Kays b. Mekşûf, Züheyr b. Abd Şems ve el-Hansâ'nın oğulları gibi dönem şairlerinin manzumeleri metin tenkidi ve retorik analiz yöntemleriyle tahlil edilmiştir. Araştırma sonucunda; tevarüs edilen geleneksel fahr kalıplarının kılıç, at ve mızrak gibi biçimsel unsurlarını koruduğu, ancak bu unsurların mecaz ve istiârelerle şahsî böbürlenmeden i‘lâ-yi kelimetullah uğrundaki fedakârlığın estetik imgesine dönüştüğü tespit edilmiştir. Ölüm algısı da köklü bir dönüşüm geçirmiş; dehrî bir yıkım olmaktan çıkarılarak Rahman'ın çağrısına icabet etmek ve Firdevs cennetlerine kavuşmak biçiminde uhrevî bir müjdeye dönüştürülmüştür. Bununla birlikte bu dönüşümün doğrusal ilerlemediği, Amr b. Ma‘dîkerib örneğinde olduğu gibi eski asabiyet dilinin sahada zaman zaman varlığını sürdürdüğü de gözlemlenmiştir. Çalışma, Kādisiye Savaşı özelinde hamâset söylemindeki zihniyet dönüşümünü müstakil bir odakta ele alarak Türkiye'deki ve Arap dünyasındaki literatürde bu alana dair önemli bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır.

This study analyzes the philological and rhetorical manifestations of the paradigm shift in Arabic poetry during the Early Islamic conquests, focusing on the Battle of al-Qadisiyyah (15/636), a turning point of the futuhat movements. Establishing how the heroic discourse (hamasi), originally shaped around tribal fanaticism (asabiyyah), individual glory, and a fatalistic (dahri) worldview in the Jahiliyyah period, evolved under the influence of Qur'anic principles constitutes the central concern of the study. The problem addressed is whether the verses produced by warrior-poets on the Qadisiyyah front function merely as emotive military chronicles, or as literary documents reconstructing the believer identity. The study also asks through which rhetorical means inherited fakhr and hamasah patterns were transposed onto the ground of divine approval and communal consciousness. Employing a qualitative design with document analysis, the poetry of al-Qa'qa' b. 'Amr, Abu Mihjan al-Thaqafi, 'Amr b. Ma'dikerib, Qays b. Makshuf, Zuhayr b. 'Abd Shams, and the sons of al-Khansa' is analyzed through text criticism and rhetorical analysis. The findings show that inherited fakhr patterns preserved their formal imagery, such as the sword, the horse, and the spear, while these elements were transformed through metaphor and metonymy from personal vainglory into an aesthetic image of sacrifice for the exaltation of God's word. The perception of death likewise underwent a radical transformation, ceasing to be a fatalistic annihilation and becoming a divine glad tiding expressed as answering the call of the Merciful and attaining the gardens of Firdaws. This transformation did not proceed linearly, as the older idiom of tribal asabiyyah persisted intermittently on the battlefield, exemplified by 'Amr b. Ma'dikerib. By addressing this mindset transformation within the specific context of Qadisiyyah, the study aims to fill a significant gap in the existing literature in Turkey and the Arab world.