Fıtrat ve Ṭabīʿah Arasındaki Gerilimin Teolojik Boyutları

Abstract

Fıtrat ve Tabiat Arasındaki Gerilimin Teolojik Boyutları Öz Bu makale, İslam düşüncesi çerçevesinde fıtrat ile tabiat arasındaki gerilimi teolojik açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Fıtrat, insanı ulvî özelliklerle donatan, ahlaki kemale, hakikate ve Allah’a yönelten asli yaratılış zemini olarak ele alınmaktadır. Buna karşılık tabiat, insanın süflî eğilimlerini, bedensel arzularını, haz merkezli tercihlerini ve zevk-ü sefaya dayalı hedonist yaşam biçimini temsil eden bir alan olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda çalışma, insanın hangi değerler aracılığıyla yükseldiği ve hangi eğilimler sebebiyle manevi düşüş yaşadığı sorularına cevap aramaktadır. Çalışmada fıtrat ve tabiat kavramları, İslam düşüncesindeki insan tasavvuru bağlamında kavramsal, teolojik ve karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilmektedir. Bu çerçevede insanın manevi yükseliş potansiyeli ile dünyevi arzulara yönelme eğilimi arasındaki ilişki sorgulanmakta; modernitenin bireycilik, tüketim ve haz odaklı değerleriyle bu gerilimi nasıl derinleştirdiği tartışılmaktadır. Ayrıca insan-ı kâmil ideali, fıtratın korunması ve geliştirilmesi bakımından temel bir referans noktası olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, insanın fıtrî yönelişini koruyabildiği ölçüde ahlaki olgunluğa ulaşabileceğini ve insan-ı kâmil mertebesine taşınabileceğini savunmaktadır. Buna karşılık tabiatın süflî arzularla sınırlı bırakılması, insanı hedonizme, manevi yabancılaşmaya ve varoluşsal bunalıma sürüklemektedir. Bu nedenle ahlaki eğitim, irade terbiyesi ve manevi bilinç, gerilimin çözümünde belirleyici unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak fıtrat ile tabiat arasındaki gerilimin aşılması, tabiatın bütünüyle reddedilmesiyle değil; onun fıtratın rehberliğinde terbiye edilmesiyle mümkündür. Böylece bireysel kemal ile toplumsal huzur arasında güçlü bir bağ kurulmaktadır.

Keywords

• İslam Düşüncesi
• Fıtrat
• Tabiat
• İnsan-ı K'amil
• Hedonizm
• Modernite

Ethical Statement

Yazar, çalışmanın etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında olduğunu beyan etmiştir.

The Theological Dimensions of the Tension Between Fiṭrah and Tabīʿah

Abstract

This article aims to examine, from a theological perspective, the tension between Fiṭrah and Tabīʿah within the framework of Islamic thought. Fiṭrah is addressed as the primordial ground of creation that endows the human being with lofty qualities and directs him toward moral perfection, truth, and Allah. By contrast, tabīʿah is evaluated as a domain that represents the human being’s base inclinations, bodily desires, pleasure-centered preferences, and a hedonistic way of life based on indulgence and sensual gratification. In this context, the study seeks to answer the questions of through which values the human being ascends and through which tendencies he experiences spiritual decline. In the study, the concepts of fiṭrah and tabīʿah are analyzed through a conceptual, theological, and comparative method within the context of the Islamic conception of the human being. Within this framework, the relationship between the human potential for spiritual ascent and the tendency toward worldly desires is examined; furthermore, the way in which modernity deepens this tension through its individualistic, consumerist, and pleasure-oriented values is discussed. In addition, the ideal of al-insān al-kāmil is considered a fundamental point of reference for the preservation and development of fiṭrah. The study argues that the human being can attain moral maturity and be elevated to the rank of al-insān al-kāmil to the extent that he preserves his Fiṭrah-based orientation. Conversely, when tabīʿah is confined to base desires, it leads the human being toward hedonism, spiritual alienation, and existential crisis. Therefore, moral education, the disciplining of the will, and spiritual consciousness emerge as decisive elements in resolving this tension. In conclusion, overcoming the tension between fiṭrah and tabīʿah is possible not by completely rejecting tabīʿah, but by disciplining it under the guidance of Fiṭrah. In this way, a strong connection is established between individual perfection and social peace.

Keywords

• Islamic Thought
• Fiṭrah
• Tabi'ah
• Al-İnsan al-Kâmil
• Hedonism
• Modernity

Ethical Statement

The author has stated that the study is among those that do not require ethical committee approval.

References

1. Anselm, Saint. Proslogion. Indianapolis: Hackett Publishing Company, 2001.
2. Augustine, Saint. The Confessions. Çev. Maria Boulding. New York: New York Press, 1997.
3. Carrel, Alexis. Man, the Unknown. New York: Harper & Brothers, 1939.
4. Chittick, William C. The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi’s Metaphysics of Imagination. Albany: State University of New York Press, 1989.
5. Descartes, René. Meditations on First Philosophy. Ed. ve çev. John Cottingham. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
6. Duralı, Ş. Teoman. Sorun Nedir? 4. bs. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021.
7. Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Munkız mine’d-Dalâl. Çev. Osman Arpaçukuru. İstanbul: Beyan Yayınları, 2017.
8. Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâʾu Ulûmi’d-Dîn. Çev. Ali Arslan. 4 cilt. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 2004.

9. Hobbes, Thomas. Leviathan. Londra: Penguin Classics, 1985.
10. Izutsu, Toshihiko. Ethico-Religious Concepts in the Qur’an. Montreal: McGill-Queen’s University Press, 2002.
11. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. Çev. Süleyman Ateş. İstanbul: Kevser Yayınları, ts.
12. İbn Tufeyl - İbn Sînâ. Hayy İbn Yakzân (Ruhun Uyanışı). Çev. Yusuf Özkan Özburun - Serkan Özburun - Şehabettin Yalçın - Orhan Düz - Derya Örs. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
13. Jeeves, Malcolm A. Human Nature at the Millennium: Reflections on the Integration of Psychology and Christianity. Grand Rapids, MI: Baker Books, 1997.
14. Jung, Carl G. The Undiscovered Self. Çev. R. F. C. Hull. Londra: Routledge, 2002.
15. Kılıçkan, Betül. “Şaban Teoman Duralı Düşüncesinde Beşeri İnsan Kılan Ana Etken: Ahlâk”. Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, İslâmi İlimler Enstitüsü, 2024.
16. Kierkegaard, Søren. Fear and Trembling. Çev. Alastair Hannay. Londra: Penguin Classics, 2014.
17. Kierkegaard, Søren. The Sickness Unto Death. Çev. Walter Lowrie. Princeton: Princeton University Press, 1941.
18. Kutub, Muhammed. İnsan Psikolojisi Üzerine Etüdler. Çev. Bekir Karlığa. 4. bs. İstanbul: İşaret Yayınları, ts.
19. La Mettrie, Julien Offray de. Man a Machine. Çev. G. C. Bussey - M. W. Calkins. Chicago: Open Court Publishing Company, 1994.
20. Locke, John. An Essay Concerning Human Understanding. University Park, PA: The Pennsylvania State University, 1999.
21. Mâtürîdî. Teʾvilâtü’l-Kur’ân. Çev. Yunus Vehbi Yavuz. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
22. Mutahharî, Murtaza. Fıtrat Üzerine. Çev. Ömer Çiçek. İstanbul: Bengisu Yayıncılık, 1992.
23. Nasr, Seyyed Hossein. Man and Nature: The Spiritual Crisis of Modern Man. Chicago: Kazi Publications, 1968.
24. Rousseau, Jean-Jacques. Emile. Çev. Yaşar Avunç. İstanbul: Say Yayınları, 2009.
25. Şeriati, Ali. İnsanın Dört Zindanı. Çev. Hüseyin Hatemi. İstanbul: İşaret Yayınları, 2007.
26. Şeriati, Ali. İslam Sosyolojisi Üzerine. Çev. Kamil Can. İstanbul: Düşünce Yayınları, 1980.
27. The Holy Scriptures. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1985.
28. Winter, Tim, ed. The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
29. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 9 cilt. İstanbul: Eser Kitabevi, 1971.
30. Yıldız, İlhan. “Teoman Duralı’nın Metafizik, Din ve Ahlak Anlayışı”. Adam Academy Journal of Social Sciences 13/2 (2023), 505–526.