LUTHER REFORMU’NU HÜMANİST BİR RUHLA YENİDEN İNŞA DENEMESİ: JOHANNES BRENZ ÖRNEĞİ

Reformasyon; Avrupa insanını, toplumunu, kültür ve tarihini Hümanizm ve Rönesans’tan daha derin ve köklü bir şekilde etkilemiştir. Çünkü entelektüel merakı yüksek kısıtlı bir çevre ile sınırlı kalan Hümanizm ve Rönesans’ın aksine Reformasyon, büyük oranda toplumun savunmasız alt kesimleri arasında yaygınlık kazanmıştır. Ancak reformun çıkışını takip eden zamanlarda toplumun “bazı” talepleri ile reformcu prenslerin istekleri çatıştığında Martin Luther gibi bazı reform önderleri insani hak ve değerleri paranteze alarak prenslerin isteklerini öncelemişlerdir. Bu çalışmada, Luther’in reform anlayışındaki eksiklik olarak görülebilecek insanî değerlerin “Martin Luther’in Güney Almanya’daki adamı” olarak anılan reformcu Johannes Brenz (1499-1570) tarafından hümanist bir şırınga ile tamamlanmaya ve dengelenmeye çalışıldığını analitik bir metod ile ortaya koymak hedeflenmektedir. Biz, Zwingli ve Kalvin reformu gibi bir Brenz reformundan söz etmenin mümkün olduğu kanaatindeyiz. Öncelikle, Brenz dini yaşamın kalbi olan Kilise işlerini (kilise hiyerarşisi, sakramentler, törenler vs.) Katolik usülden reform usulüne dönüştürmek suretiyle Protestanlık tarihinin en etkili kilise düzenleyicilerinden biri olduğunu kanıtlamıştır. Bir diğer husus ise, 16. yüzyıl Avrupa’sının en kanlı olaylarından kabul edilen Köylü Savaşları’na katılanlar ile aynı dönemde ortaya çıkan Anabaptistlerin vs. cezalandırılmaları konusunda Brenz’in duruşunun aslında reformcuların ideal duruşu olması gerektiğidir. İsyancı köylülerin ya da Anabaptistlerin en acımasız şekilde cezalandırılmalarına Luther’in verdiği onaya Brenz’in şiddetle karşı çıkması Brenz’i “hümanist Protestanlık”ın en önemli temsilcisi yapmıştır. Benzer şekilde, onun “Türk sorunu” ya da “Yahudi sorunu” karşısında da Luther gibi sert bir duruşa sahip olmadığı bilinmektedir. Sonuç olarak, bu ve benzeri örnekler bize, Martin Luther’in Katolik Kilisesi ile mücadeleyi ön plana aldıklarını, buna karşın insani değerleri yeterince dikkate almadıklarını göstermektedir. Bu noktada, Brenz’in az sayıdaki istisnalardan biri olduğunu söylemek gerekir. Kısacası, Brenz reformunu, klasik Protestan reformuna “Hümanizm aşısı”nın vurulduğu bir model olarak adlandırmak yanlış olmayacaktır. Bizim bu çalışmada yapmaya çalıştığımız ise, Brenz’in hümanist reform parametrelerini örnek ve kanıtlarıyla ortaya koymaktır.