İRAN’DA SAFEVİ DEVLETİNİN KURULMASINA ZEMİN HAZIRLAYAN YEREL Şİİ DEVLETLER

Sünni-İslam dünyasının dini hegemonyası olan Osmanlı Devleti’ne karşı yeni ve güçlü bir devlet olarak kurulan Safevi Devleti, uzun dönemli bir çaba sonucunda kurulmuştur. İslam dünyası 1501’de Safevi İmparatorluğu’nun kurulmasıyla büyük bir dönüşüme girmiştir. Safevi Devlet’i ile Osmanlı imparatorluğu arasında uzun süre devam eden mezhepsel savaşlar, İslam dünyasının sorunlarını derinleştirmiştir. Ortadoğu’daki mezhepsel çatışmaların belirginleşmesinde önemli yeri olan Safeviler’in, Şiilerin devletleşmesinde de önemli katkıları olmuştur. Ancak, Şiilerin devletleşmesinde Safeviler’in etkisi kadar kuruluşundan önce Şiilerin güçlü bir devlet inşası için gösterdikleri çaba da önemli bir yere sahiptir. Bu çalışma, Safevilerin kuruluşundan önce varlık göstermeye çalışan Şiilerin bu çabasını ortaya koymaya çalışmaktadır. Bulgulara göre İran’daki Şiilerin varlığı, Emevi ve Abbasi döneminde yaşanan bazı olaylara kadar götürülmektedir. Bu dönemde yaşanan olaylar neticesinde Şiiler, Arap coğrafyasında maruz kaldıkları baskılardan dolayı siyasi iktidar merkezinden İran gibi uzak topraklara sevk edilmiştir. Ayrıca, hilafet merkezinin zayıflaması, yerel hükümetlerin bölgesel rekabetleri ve komşular tarafından yapılan saldırılar gibi nedenlerle ortaya çıkan siyasal durum, halkı bu keşmekeşliğe son vermek arzusuyla kurtarıcı bir otoriteye yöneltmiştir. Şiiliğe destek vererek inşa edilen yerel devletler, bu ihtiyaçla kendini göstermiştir. Taberistan Alevileri, Büveyhoğuları, İsmail’iler ve Serbidariler ise bu devletler arasında önemli bir yere sahiptir. Çalışmada bu devletlerin incelenecek olması, İran’da hem Şiiliğin varlık göstermesi ve yayılması açısından hem de nasıl bir toplumsal etki bıraktıklarını ortaya koymak açısından faydalı olacaktır. Anahtar kelimeler: İran, Taberistan Alevileri, Büveyhoğulları, İsmail’iler, Serbidariler