Possessive Forms and Their Distinctive Features in the Takhar Uzbek Kipchak Dialect

Öz

 

The Kipchak dialect of Uzbek is widely spoken in Takhar Province, Afghanistan, and serves as the primary means of communication for a large part of the local Uzbek-speaking population. The Kipchaks are regarded as one of the ancient Turkic tribal groups. In Uzbek, possessive markers indicate the relationship between an entity and its possessor. Possessive forms in the Takhar Uzbek Kipchak dialect display distinctive phonetic and morphological features. In the first-person possessive forms, variants such as -miz, -mis, -piz, -mïs, and -muz occur and are used together with the personal pronoun biz. In the second person, forms such as -naring and -ingiz are attested in the singular, while -laringis, -naringis, and -ingislar occur in the plural. When words end in certain consonants, the plural suffix -lar may appear in the form -nar. In some speech varieties, the marker -ingizlir is attested in third-person singular forms of the definite past tense. Furthermore, when the possessed item is singular but the possessor is plural, plural possessive markers are employed. When both the possessor and the possessed item are plural, the plural marker precedes the possessive suffix. This study examines the phonetic and morphological features of possessive forms in the Takhar Uzbek Kipchak dialect on the basis of dialectal data and illustrative examples.

 

Anahtar Kelimeler

• Afghanistan
• Uzbek
• possessive forms
• Takhar
• vowel harmony
• Kipchak
• dialect

تخار اۉزبېک قیپچاق شېوه‌سیده اېگه‌لیک شکللری و اولرنینگ اۉزیگه خاص خصوصیت¬لری

Öz

افغانستان‌نینگ تخار ولایتیده اۉزبېک تیلی‌نینگ قیپچاق شېوه‌سی کنگ ترقلگن بۉلیب، خلق‌نینگ کۉپچیلیگی شو شېوه‌ده سۉزلشه‌دی. قیپچاق قبیله‌سی قدیمگی تورکی قبیله‌لردن بیری حساب‌لنه‌دی. تیلده اېگه‌لیک واسطه‌سی بیلن نرسه‌نینگ کیم‌گه یا که نیمه‌گه تعلقلی اېکنلیگی افاده‌لنه‌دی. تخار اۉزبېک قیپچاق شېوه‌سیده اېگه‌لیک شکللری فونیتیک و مورفولوژیک خصوصیت‌لرگه اېگه بۉلیب، ۱-شخص بیرلیک و کۉپلیکده -miz, -mis, -piz, -mïs, -muz شکللری اوچره‌یدی و اولر کیشیلیک آلماشی biz بیلن بیریکتیرلیب قۉللنیله‌دی. ۲-شخص بیرلیگیده -naring, -ingiz، ۲-شخص کۉپلیگیده اېسه -laringis, -naringis, -ingislar شکللری ایشله‌تیله‌دی. سۉز سانار تاووشلر بیلن توگه‌گنده -lar کۉپلیک قۉشیمچه‌سی -nar شکلیده کۉرینه‌دی. ایریم سۉزلشوولرده یقین اۉتگن زمان فعللریده ۳-شخص بیرلیگی -ingizlir شکلی بیلن افاده‌لنه‌دی. شونینگدیک، نرسه بیرته بۉلیب، اېگه‌سی کۉپ بۉلگن حالت‌لرده اېگه‌لیک کۉرستکیچلری کۉپلیک شکللری بیلن قۉللنیله‌دی؛ نرسه و اېگه هر ایککیسی کۉپ بۉلگنده اېسه کۉپلیک شکلی اېگه‌لیکدن آلدین کۉله‌دی. مقاله‌ده تخار اۉزبېک قیپچاق شېوه‌سیده‌گی اېگه‌لیک شکللری‌نینگ فونیتیک و مورفولوژیک اۉزگریشلری شېوه مثاللری اساسیده تحلیل قیلینه‌دی.

Anahtar Kelimeler

• افغانستان
• اۉزبېک
• اېگه‌لیک، تخار، سینگرمانیزم، قیپچاق، لهجه

Kaynakça

1. Altay, N. (2007). O‘zbek tili so‘zligi. Maliziya. (In Uzbek).
2. Ashurobayov, S. (2016). O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent, Nadirbegim. (In Uzbek).
3. Darvishov, I., & Nu’manova, D. (2020). Namangan shahar shevasining morfologik xususiyatlari. Scientific-Methodical Journal. (In Uzbek).
4. Enzarov, T., va boshqalar. (2012). O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent, Navoiy universiteti. (In Uzbek).
5. Qardosh, B. A. (2021). Takhar o‘zbek shevalarining morfologik qurilishi. Oʻzbekiston: Navoiy universiteti. (In Uzbek).
6. Rashidov, V. (1978). O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent, Fan. (In Uzbek).
7. Shoabdurahmonov, Sh. Sh. (1984). O‘zbek xalq shevalari morfologiyasi. Toshkent, Fan. (In Uzbek).