İsmaililər hərəkatının siyasi-hüquqi təlimi

Öz

Məqalə VIII–XIII əsrlərdə İslam Şərqində formalaşan İsmaililər hərəkatının siyasi-hüquqi təlimini araşdırır. İmam Cəfər Sadiqin böyük oğlu İsmayılın tərəfdarlarının imamətin ona və onun nəslinə keçdiyini müdafiə etmələri nəticəsində şiəlik daxilində parçalanma yaranmış və İsmaililik meydana çıxmışdır. Bu təriqət batini xarakter daşıyır, gizli təlimi və ciddi təşkilati strukturu ilə seçilirdi. İsmaililər imamı ilahi biliklərin daşıyıcısı hesab edir, onu peyğəmbərlərin təlimlərini şərh edən mənəvi lider kimi qəbul edirdilər. Onların dəvətçilik fəaliyyəti (da‘wa) müxtəlif sosial qrupların Abbasilər hakimiyyətinə qarşı səfərbər olunmasına təsir göstərmiş və nəticədə Fatimilər xilafəti qurulmuşdur. Qahirə şəhəri Əl-Əzhər və Darül-Hikmə kimi təhsil və elm mərkəzlərinə malik mühüm siyasi və mədəni mərkəzə çevrilmişdir. Bununla yanaşı, daxili parçalanmalar nəticəsində formalaşan Nizari qolu Həsən ibn əs-Səbbahın rəhbərliyi ilə Ələmut qalasında fərqli siyasi mübarizə metodları ilə seçilən bir struktur yaratmışdır. Monqol yürüşləri nəticəsində Ələmut siyasi qurumunun süqutuna baxmayaraq, İsmaililik ənənəsi tamamilə aradan qalxmamış, sonrakı dövrlərdə Ağa Xan xətti ilə davam etdirilmişdir. Müasir dövrdə milyonlarla tərəfdarı olan İsmaililər təhsil, elm və mədəni inkişaf sahələrində fəaliyyəti ilə seçilirlər. Nəticə etibarilə, İsmaililər hərəkatı orta əsrlərdə İslam siyasi-hüquqi fikrinin fərqli istiqamətlərindən birini təmsil etmiş, həm elmi və mədəni inkişaf sahəsindəki töhfələri, həm də siyasi fəaliyyət formaları ilə tarixdə əhəmiyyətli iz buraxmışdır.

Anahtar Kelimeler

• İsmaililər
• Nizari-İsmaililər
• Həsən ibn əs-Səbbah
• Fatimilər
• təriqət
• xilafət

The Political–Legal Doctrine of the Ismaili Movement

Öz

This article examines the political–legal doctrine of the Ismaili movement, which emerged in the Islamic East between the eighth and thirteenth centuries. The movement originated from a schism within Shi‘ism following the death of Imam Ja‘far al-Sadiq, when a group of his followers maintained that the imamate rightfully belonged to his son Isma‘il and his descendants. This doctrinal divergence led to the formation of Ismailism as a distinct branch characterized by its esoteric (bāṭinī) orientation, a structured system of confidential instruction, and a highly organized institutional framework. Within this system, the imam was regarded as the bearer of divine knowledge and the authoritative interpreter of prophetic teachings. The Ismaili da‘wa (missionary activity) played a significant role in mobilizing various social groups in opposition to Abbasid authority and contributed to the establishment of the Fatimid Caliphate. Cairo subsequently developed into a major political and intellectual center, hosting institutions such as al-Azhar and Dar al-Hikma, which supported advanced study in theology, philosophy, and law. At the same time, internal divisions within the movement led to the emergence of the Nizari branch which, under the leadership of Hasan ibn al-Sabbah, established a distinctive politico-organizational structure centered in the fortress of Alamut. Although the fall of the Alamut polity during the Mongol invasions brought an end to Ismaili territorial rule, the doctrinal and institutional continuity of the movement persisted. In subsequent centuries, this continuity was maintained through the line of the Aga Khans. In the modern period, the Ismaili community, with an estimated population of several million adherents across different regions, has become particularly noted for its contributions to education, cultural development, and socio-economic initiatives. In conclusion, the Ismaili movement represented a distinctive current within medieval Islamic political and legal thought. Its historical trajectory reflects both its contributions to intellectual and institutional development and its particular modes of political organization, leaving a lasting imprint on the historical evolution of Islamic societies.

Anahtar Kelimeler

• Ismailis
• Nizari Ismailis
• Hasan ibn al-Sabbah
• Fatimids
• religious order
• caliphate

Kaynakça

1. Behbudov, G. (2025). The role of cultural and educational institutions in the development of public thought in the early 20th century. Global Spectrum of Research and Humanities, 2(5), 287–297.
2. Bünyadov, Z. (1997). Dinlər, təriqətlər, məzhəblər. Azərnəşr.
3. Cəlilov, E. (1995). Azərbaycanın dövlət və hüququ XIII–XIV yüzillər. Bakı.
4. Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Hasan-i Sabbah. Retrieved from https://www.britannica.com/biography/Hasan-e-Sabbah
5. Gerber, H. (1999). Islamic law and culture, 1600–1840 (Vol. 9). Brill.
6. Məmmədov, Ş. (2013). Erməni terrorizmi və ikili standartlar siyasəti. Elm və təhsil.
7. Mustafazadə, A., & Cəfərli, N. (2017). İslam hüququ. Bakı.
8. Novruz, B. K., & Kahraman, B. A. (2025). Criticism of the tsarist administration in the work of H. B. Zardabi. BBC, 5, 27.

9. Ozturk, A., Behbudov, G., Abishov, S., & Bayramova, V. (2024). Different views on the Huruf movement. Norwegian Journal of Development of the International Science, 146, 53.
10. Rövşənoğlu, K. (2021, April 30). Sirli islam təriqəti – İsmaililik haqqında bilinənlər. Visiontv. https://visiontv.az/article/sirli-islam-teriqeti-ismaililik-haqqinda-bilinenler-kenan-rovsenoglu