The Role of Language and Literature in the Discourse of Azerbaijanism (1960–1980)

Öz

Azerbaijanism represents the national ideology and state doctrine of the Azerbaijani people. As an intellectual and political concept, it began to take shape in the early twentieth century and gained institutional expression during the period of the Azerbaijan Democratic Republic (1918–1920). Although the ideology was marginalized under the Soviet political system, its cultural foundations were preserved and gradually revived toward the end of the century, contributing to the restoration of Azerbaijani statehood. This article examines the role of language and literature within the discourse of Azerbaijanism during the period 1960–1980. The study argues that the national language and literary tradition functioned as essential components in sustaining Azerbaijanist consciousness during the Soviet era. By analyzing selected literary works and broader cultural developments, the article explores how linguistic and literary expression contributed to the preservation of national identity. Particular attention is given to the cultural and political environment that supported these processes and to the historical role of Heydar Aliyev in strengthening the institutional and cultural conditions that facilitated the development of Azerbaijanist discourse during this period.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijanism discourse
• Azerbaijani language
• national ideology
• national consciousness
• literary discourse

1960–1980 Döneminde Azerbaycancılık Söyleminde Dil ve Edebiyatın Rolü

Öz

Azerbaycancılık, Azerbaycan halkının ulusal ideolojisini ve devlet doktrinini ifade eden temel kavramsal çerçevelerden biridir. Bir siyasal ve düşünsel yönelim olarak XX. yüzyılın başlarında şekillenmeye başlayan Azerbaycancılık, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918–1920) döneminde kurumsal bir nitelik kazanmıştır. Sovyet döneminde ideolojik düzlemde sınırlandırılmış olsa da, bu düşüncenin kültürel temelleri özellikle dil ve edebiyat alanında varlığını sürdürmüş ve yüzyılın sonlarına doğru yeniden güç kazanarak bağımsız Azerbaycan devletinin yeniden kurulmasına zemin hazırlamıştır. Bu çalışma, 1960–1980 yılları arasında Azerbaycancılık söylemi çerçevesinde dil ve edebiyatın rolünü incelemektedir. Çalışmada ulusal dil ile edebî geleneğin Sovyet dönemi boyunca Azerbaycancı bilincin korunmasında ve yeniden üretilmesinde belirleyici bir işleve sahip olduğu ileri sürülmektedir. Seçilmiş edebî örnekler ve dönemin kültürel süreçleri üzerinden yapılan inceleme, dilsel ve edebî üretimin ulusal kimliğin sürekliliğini sağlamadaki katkısını ortaya koymaktadır. Ayrıca bu süreci mümkün kılan kültürel ve siyasal ortam ile Azerbaycancılık söyleminin gelişmesine katkıda bulunan kurumsal koşulların oluşumunda Haydar Aliyev’in tarihsel rolü de değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycancılık söylemi
• Azerbaycan dili
• ulusal ideoloji
• ulusal bilinç
• edebî söylem

Kaynakça

1. Axundova, E. H. (2007). Heydər Əliyev: Şəxsiyyət və zaman (2-ci hissə: 1969–1982). Ozan.
2. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. (2020). Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (C. 2). Elm.
3. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev yerli televiziya kanallarına müsahibə verib. (2026, 6 yanvar). Xalq qəzeti, 6.
4. Cəfərov, N. Q. (2002). Azərbaycanşünaslığa giriş. AzAtaM.
5. Elçin. (2010). Sosrealizm bizə nə verdi? Sovet dövrü ədəbiyyatı haqqında (Məsələnin qoyuluşuna dair). Mütərcim.
6. Əliyev, H. Ə. (2023). Müdriklik mücəssiməsi. Elm.
7. Əliyev, M. İ. (2018). Bədii təfəkkürdə erkən Azərbaycançılıq düşüncəsi: Azərbaycan folkloru və klassik ədəbiyyat nümunələri əsasında. Elm və təhsil.
8. Əsgərli, Ə. (2012). Xəlil Rza Ulutürkün poetikası. Aspoliqraf.

9. Həbibbəyli, İ. Ə. (2017). Ədəbi şəxsiyyət və zaman. Elm və təhsil.
10. Hüseynova, M. N. (2019). Missiya. ADPU-nun nəşriyyatı.
11. Hüseynova, M. N., & Sadıqova, S. A. (2023). Heydər Əliyev və Azərbaycan dilinin inkişaf konsepsiyası. Elm.
12. Rza, X. (1980). Taparam səni: Şeirlər və poemalar. Yazıçı.
13. Səfərli, Ə. (2017). Seçilmiş əsərləri. Elm və təhsil.
14. Vahabzadə, B. (2004). Seçilmiş əsərləri (C. 1). Öndər nəşriyyatı.