Amarna Çağı’nda Veba: Eski Yakındoğu’daki İzleri ve Etkileri

Öz

Bu çalışma, MÖ 14. yüzyıla tarihlenen Amarna Çağı’nda Yakındoğu coğrafyasında izleri sürülebilen büyük ölçekli salgın hastalık olgusunu, yazılı kaynaklar ile arkeolojik bulguların kesişiminde ele almaktadır. Mısır’ın Tell el-Amarna bölgesinde gün yüzüne çıkarılan ve dönemin uluslararası diplomasi dili olan Akadca ağırlıklı kaleme alınmış mektup arşivi, salgının izini sürmek bakımından kritik bir kaynak işlevi görmektedir. Arşivdeki EA 11, EA 35, EA 96, EA 244 ve EA 362 gibi mektuplar; Babil, Alašia, Suriye-Filistin ve Megiddo gibi yerlerde hastalığın hem siyasi hem de gündelik hayata yansıyan etkilerini açıkça gözler önüne sermektedir. Çalışma, söz konusu mektuplarda sıkça anılan “Nergal’in eli” ifadesi ile Mısır’ın Sekhmet ve Bastet tanrıçaları etrafında şekillenen inanç sistemini de salgın kültürünün bir parçası olarak değerlendirmektedir. Bunun yanı sıra Hitit kaynaklarında geçen Zannanza olayı ile I. Şuppiluliuma’ya ulaşan mektuplar üzerinden, salgının Mısır-Hitit ilişkilerini nasıl dönüştürdüğü de tartışılmaktadır. Yersinia pestis’in Mısır kökenli olabileceğine ilişkin paleopatolojik, paleoentomolojik ve moleküler veriler de ele alınmıştır. III. Amenhotep döneminde olağanüstü sayıda yaptırılan Sekhmet heykelleri, saltanatın 12.-19. yılları arasındaki belge yokluğu ve Akhenaten’in yazıtlarında geçen muğlak ifadeler salgın tartışmasının siyasi tarih boyutuna katkı sunan dolaylı tanıklıklar olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Amarna Çağı’nda yaşandığı ileri sürülen bir salgının dönemin diplomatik dengelerini, demografik yapısını ve siyasi hafızasını derinden etkileyen çok boyutlu bir tarihsel kırılma niteliği taşıdığını; ancak söz konusu salgını tek bir patojene indirgemenin mevcut veriler ışığında hâlâ erken olduğunu ortaya koymaya çalışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Amarna Çağı
• Amarna Mektupları
• veba
• Nergal’in Eli
• Eski Yakındoğu

Plague in the Amarna Age: Its Traces and Impacts in the Ancient Near East

Öz

This study examines the epidemic diseases that affected the Near East during the Amarna Age (fourteenth century BCE) through an interdisciplinary analysis of textual, archaeological, bioarchaeological, and palaeoentomological evidence. The Amarna Letters, written predominantly in Akkadian as the international diplomatic language of the period, constitute a principal source for tracing the geographical and political dimensions of epidemic disease. Particular attention is given to EA 11, EA 35, EA 96, EA 244, and EA 362, which provide evidence concerning disease, mortality, political instability, and daily life in Babylon, Alašia, and Syria-Palestine, including Megiddo. The study also examines the expression “Hand of Nergal” and the religious responses associated with the Egyptian goddesses Sekhmet and Bastet within the broader cultural context of epidemic disease. The Zannanza affair and the correspondence involving Šuppiluliuma I are further evaluated to explore the possible effects of epidemic conditions on Egyptian–Hittite relations. In addition, palaeopathological, palaeoentomological, and molecular evidence relevant to the possible presence and origin of Yersinia pestis is critically assessed. The large number of Sekhmet statues commissioned during the reign of Amenhotep III, the documentary gap between his regnal years 12 and 19, and ambiguous references in Akhenaten’s inscriptions are considered as indirect evidence within the political and religious context of the period. The study concludes that the available evidence indicates significant epidemic conditions in the wider Near East, while the identification of these outbreaks specifically with Yersinia pestis remains uncertain. Accordingly, the epidemic history of the Amarna Age should be interpreted through a multidisciplinary and source-critical approach rather than reduced to a single pathogen.

Anahtar Kelimeler

• Amarna Age
• Amarna Letters
• epidemic disease
• plague
• Hand of Nergal
• Ancient Near East

Kaynakça

1. Adu-Gyamfi, S. (2021). Diseases and disease combat in ancient Egypt. Ö. Sir Gavaz & G. Masalcı Şahin (Ed.), Eskiçağda salgın ve hastalıklar içinde (ss. 9–22). Ege Yayınları.
2. Atmaca, E. (2021). Kara veba: Memlükler’de salgın ve toplum (749/1348-49). Sakarya Üniversitesi Yayınları.
3. Bietak, M. (1996). Avaris, the capital of the Hyksos: Recent excavations at Tell el-Dabʿa. British Museum Press.
4. Brand, P. J. (2023). Ramesses II, Egypt’s ultimate pharaoh. Lockwood Press.
5. Bryan, B. M. (2000). The Egyptian perspective on Mittani. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations (pp. 71–84). The Johns Hopkins University Press.
6. Bryce, T. (2003). Letters of the great kings of the ancient Near East: The royal correspondence of the Late Bronze Age. Routledge.
7. Bryce, T. (2009). The Routledge handbook of the peoples and places of ancient Western Asia: The Near East from the Early Bronze Age to the fall of the Persian Empire. Routledge.
8. Bryce, T. (2014). Ancient Syria: A three thousand year history. Oxford University Press.

9. Bryce, T. (2023). Hitit krallığı (İ. Kutluk, Çev.). Alfa Yayınları.
10. Carr, D. M. (2005). Writing on the tablet of the heart: Origins of scripture and literature. Oxford University Press.
11. Cline, E. H. (2025). Love, war, and diplomacy: The discovery of the Amarna letters and the Bronze Age world they revealed. Princeton University Press.
12. Çeçen, S., & Kahya, Ö. (2021). Akadca belgelerde salgın. Ö. Sir Gavaz & G. Masalcı Şahin (Ed.), Eskiçağda salgın ve hastalıklar içinde (ss. 51–78). Ege Yayınları.
13. Çeçen, S. (2020). Çivi yazılı belgelerde Anadolu’da salgın hastalık. Kafdağı, 5(1), 13–17.
14. Dabbs, G. R., & Stevens, A. (2025). Mortality crisis at Akhetaten? Amarna and the bioarchaeology of the Late Bronze Age Mediterranean epidemic. American Journal of Archaeology, 129(4), 455–489. https://doi.org/10.1086/736705
15. Darnell, J. C. (2010). Conflicts that shaped pharaonic Egypt. Recorded Books.
16. David, S. R. (2000). Realism, constructivism, and the Amarna letters. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations (pp. 54–67). The Johns Hopkins University Press.
17. Dodson, A. (2009). Amarna sunset: Nefertiti, Tutankhamun, Ay, Horemheb, and the Egyptian counter-reformation. The American University in Cairo Press.
18. Gül, Ö., & Magan, R. (2025). In the shadow of love and death: An existential reading of the Decameron in the time of the Black Death. Y. Arifoğlu (Ed.), Orta Çağ tarihi alanında uluslararası araştırmalar-II içinde (ss. 17–43). Eğitim Yayınevi.
19. Hempel, S. (2018). The atlas of disease: Mapping deadly epidemics and contagion from the plague to the Zika virus. White Lion Publishing.
20. Hoffner, H. A. (2009). Letters from the Hittite kingdom. Society of Biblical Literature.
21. Huebner, S. R., & McDonald, B. T. (2023). Egypt as a gateway for the passage of pathogens into the ancient Mediterranean. Journal of Interdisciplinary History, 54(2), 163–204. https://doi.org/10.1162/jinh_a_01977
22. Konstantopoulos, G. (2019). Deities, demons, and monsters in Mesopotamia. In A. W. Lassen, E. Frahm, & K. Wagensonner (Eds.), Ancient Mesopotamia speaks: Highlights of the Yale Babylonian Collection (pp. 45–56). Yale University Press.
23. Kozloff, A. P. (2012). Amenhotep III: Egypt’s radiant pharaoh. Cambridge University Press.
24. Kuhrt, A. (2010). Eski Çağ’da Yakındoğu: Yaklaşık MÖ 3000–330 (Cilt 1; D. Şendil, Çev.). İş Bankası Kültür Yayınları.
25. Liverani, M. (2000). The great powers’ club. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations (pp. 15–27). The Johns Hopkins University Press.
26. Moran, W. L. (1992). The Amarna letters. The Johns Hopkins University Press.
27. Morenz, L. D., & Popko, L. (2010). The Second Intermediate Period and the New Kingdom. In A. B. Lloyd (Ed.), A companion to ancient Egypt (Vol. 1, pp. 101–119). Wiley Blackwell.
28. Mynářová, J. (2007). Language of Amarna – language of diplomacy: Perspectives on the Amarna letters. Czech Institute of Egyptology.
29. Oppenheim, A. L. (1977). Ancient Mesopotamia: Portrait of a dead civilization. The University of Chicago Press.
30. Panagiotakopulu, E. (2004). Pharaonic Egypt and the origins of plague. Journal of Biogeography, 31(2), 269–275. https://doi.org/10.1046/j.0305-0270.2003.01009.x
31. Podany, A. H. (2010). Brotherhood of kings: How international relations shaped the ancient Near East. Oxford University Press.
32. Ragionieri, R. (2000). The Amarna Age: An international society in the making. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations (pp. 42–53). The Johns Hopkins University Press.
33. Rainey, A. F. (2015). The El-Amarna correspondence: A new edition of the cuneiform letters from the site of El-Amarna based on collations of all extant tablets (W. M. Schniedewind & Z. Cochavi-Rainey, Eds.; Vols. 1–2; Handbuch der Orientalistik 110). Brill.
34. Sabbahy, L. K. (2019a). Bubastis. In L. K. Sabbahy (Ed.), All things ancient Egypt: An encyclopedia of the ancient Egyptian world (Vol. 1: A–K, p. 69). Greenwood.
35. Sabbahy, L. K. (2019b). Goddesses, minor. In L. K. Sabbahy (Ed.), All things ancient Egypt: An encyclopedia of the ancient Egyptian world (Vol. 1: A–K, pp. 216–220). Greenwood.
36. Sabbahy, L. K. (2022). Daily life of women in ancient Egypt. Greenwood.
37. Singer, G. G. (2017). Beyond Amarna: The Hand of Nergal and the plague in the Levant. Ugarit-Forschungen, 48, 223–247.
38. Stevens, A. (2020). Amarna: A guide to the ancient city of Akhetaten. The American University in Cairo Press.
39. Szpakowska, K. (2010). Religion in society: Pharaonic. In A. B. Lloyd (Ed.), A companion to ancient Egypt (Vol. 1, pp. 507–525). Wiley Blackwell.
40. Varlık, N. (2017). Akdeniz dünyasında ve Osmanlılarda veba, 1347–1600. Kitap Yayınevi.
41. Westbrook, R. (2000). International law in the Amarna Age. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations (pp. 28–41). The Johns Hopkins University Press.
42. Wilkinson, R. H. (2016). Eski Mısır’ın bütün tanrı ve tanrıçaları (A. F. Yıldırım, Çev.). Alfa Yayınları.
43. Wilkinson, T. (2013). Eski Mısır MÖ 3000’den Kleopatra’ya bir uygarlığın tarihi (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.
44. Yılmaz, C., & Kılıç, Y. (2020). Eski Yakındoğu’nun diplomasi dönemi: Amarna çağı ve arşivi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(2), 879–912.