Nahçıvan Arkeolojik Bulguları Işığında İnsan Biçimli Figürinlerin Dağılımı ve Kültürel Yorumu

Öz

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nde farklı dönemlere ait arkeolojik alanlardan ele geçen insan biçimli figürinler, bölgenin maddi kültürünü ve sembolik anlatım biçimlerini anlamak için önemli bir buluntu grubudur. Bu çalışmada Kızılburun’dan yayımlanmış örnekler, Şehriyar yerleşiminden bir figür, Nahçıvan Devlet Tarih Müzesi’ndeki bir örnek ve Tivi köyündeki camiyle ilişkilendirilen taş figür, betimleyici tipoloji ve karşılaştırmalı değerlendirme yöntemiyle kronoloji, malzeme, biçim ve buluntu bağlamı açısından incelenmiştir. Yayımlanmış veriler, yazar tarafından doğrudan incelenen örneklerden ayrı tutulmuş; figürlerin cinsiyeti ve işlevi kesin olgu olarak değil, biçimsel göstergelere dayanan olasılıklar olarak ele alınmıştır. Kızılburun örnekleri Tunç Çağı’na, Şehriyar ve müze örnekleri MÖ II. binyılın sonu ile I. binyılın başına, Tivi örneği ise XVI–XVIII. yüzyıllara tarihlenmektedir. Bu geniş zaman aralığı, figürlerin tamamını tek bir kültün kanıtı saymayı güçleştirmektedir. Karşılaştırmalar, figürinlerin ritüel, koruyucu, adak ya da temsil amaçlı kullanılmış olabileceğini göstermekle birlikte, insan biçiminin belirli bir inanç sistemine kendi başına işaret etmediğini ortaya koymaktadır. Çalışma, Nahçıvan figürinlerinin tipolojisini ve yorum sınırlarını tartışarak Güney Kafkasya arkeolojisine katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nahçıvan
• insan biçimli figürinler
• Ana Tanrıça
• ata kültü
• Güney Kafkasya

Distribution and Cultural Interpretation of Anthropomorphic Figurines in the Light of Archaeological Finds from Nakhchivan

Öz

Anthropomorphic figurines from archaeological sites of different periods in the Nakhchivan Autonomous Republic are key to understanding the region’s material culture and symbolic expression. Using descriptive typology and comparative analysis, this study examines published examples from Kızılburun, a figurine from Şehriyar, an example in the Nakhchivan State History Museum, and a stone figure associated with the Tivi village mosque in terms of chronology, material, form, and context. Published data are kept separate from examples examined directly by the author, and the sex and function of the figures are treated as possibilities based on formal features, not established facts. The Kızılburun examples date to the Bronze Age, the Şehriyar and museum examples to the late second and early first millennia BCE, and the Tivi example to the sixteenth–eighteenth centuries. This wide time span makes it difficult to treat all figures as evidence of a single cult. Comparisons suggest the figurines may have served ritual, protective, votive, or representational purposes, yet human form alone does not point to a specific belief system. By discussing the typology of these figurines and the limits of their interpretation, the study contributes to South Caucasus archaeology.

Anahtar Kelimeler

• Nakhchivan
• anthropomorphic figurines
• Mother Goddess
• ancestor cult
• South Caucasus

Kaynakça

1. Ağasıoğlu, F. (2014). Azərbaycan Türklerinin İslamakədər tarixi (Doqquz bitik, I bitik: Tarixi qaynaqlar). Bilim.
2. Aliyev, V. H. (1977). Azerbaycanda Tunc devrinin boyalı kablar medeniyyeti. Bilim.
3. Alizade, R. (2008). Türk epos ənənəsində əcdad kultu. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 8(1), 95–105.
4. Alp, Ö. (2009). Orta Asya’dan Anadolu’ya kültürel sembollere giriş. Eflatun Yayınevi.
5. Balandin, R. K. (2002). Sto velikikh bogov. Veche. (In Russian).
6. Gezer, S. (2023). Türk kültüründe atalar kültü ve ölüler kültü. International Journal of Turkish Academic Studies (TURAS), 4(1), 75–89.
7. İbrahimov, T. (2013). Azərbaycanın qədim heykəltəraşlığı. Şərq-Qərb nəşriyyatı.
8. İsmayılzadə, Q., & İbrahimli, B. (2013). Kızılburun nekropolu. Bakı: Elm və Təhsil.

9. Kasımova, F. (2012). Türk mitolojisinde kültürel kahraman problemi. Bilim ve Tehsil.
10. Kitâb-ı Dədə Qorqud: Əsl və sadələşdirilmiş mətnlər. (2004). Bakı.
11. Masson, M. E., & Sarianidi, V. I. (1973). Sredneaziatskaya terrakota epokhi bronzy. QPRL. (In Russian).
12. Muradova, F. (1979). Qobustan v epokhi bronzy. Elm. (In Russian).
13. Oral, E. (2014). Anadolu’da Ana Tanrıça kültü. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(8), 154–164.
14. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi (5. bs.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
15. Spitsin, A. A. (1909). Nekotorye zakavkazskie mogilniki. Izvestiya Imperatorskoy Arkheologicheskoy Komissii, 3–15. (In Russian).
16. Şükürov, A. (2005). Azərbaycan mifologiyası. Çıraq.
17. Tokarev, S. A. (1990). Rannie formy religii. Politizdat. (In Russian).
18. Uzunel, Ö. (2024). Göbeklitepe sembolizmi. Miyrina Yayınları.
19. Yetilmezsoy, D. B. (2006). Tarih öncesi figürinlerin yorumlanmasında düşünsel ve kuramsal yaklaşımlar (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi).