İrəvan və Zəngəzur qəzalarında demoqrafik vəziyyət (XIX əsrin II yarısı–XX əsrin əvvəlləri)

Öz

Xülasə Məqalədə İrəvan quberniyasının İrəvan və Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzalarında XIX əsrin ikinci yarısı–XX əsrin əvvəllərində demoqrafik vəziyyət araşdırılır. Tədqiqatda 1850–1917-ci illər ərzində aparılmış kameral təsvirlər, əhali siyahıyaalmaları, “Qafqaz təqvimi” və digər rusdilli statistik mənbələr əsasında əhalinin sayı, etnik tərkibi və məskunlaşma xüsusiyyətlərində baş verən dəyişikliklər təhlil edilir. Mənbələrin müqayisəli təhlili göstərir ki, hər iki qəzanın demoqrafik strukturu XIX əsrin ikinci yarısından XX əsrin əvvəllərinə qədər inzibati-ərazi dəyişiklikləri, əhali hərəkətləri, miqrasiya, təbii artım və dövrün siyasi-hərbi hadisələri ilə əlaqəli şəkildə dəyişmişdir. Araşdırmada müxtəlif statistik mənbələrdə eyni ərazi və illər üzrə təqdim olunan göstəricilər arasında fərqlər də nəzərə alınmış, bu fərqlərin inzibati sərhədlər, qeydiyyat prinsipləri və əhali kateqoriyalarının təsnifatı ilə bağlı ola biləcəyi göstərilmişdir. Nəticələrə əsasən, 1897-ci ildə İrəvan qəzasında Azərbaycan türkləri ən böyük əhali qrupunu təşkil etmiş, ermənilər isə ikinci böyük qrup olmuşdur. İrəvan şəhərinin göstəriciləri isə qəza üzrə ümumi demoqrafik mənzərədən fərqlənmişdir. Zəngəzur qəzasında 1897 və 1917-ci illərə aid statistik məlumatlar Azərbaycan türkləri və ermənilərin əsas əhali qrupları olduğunu, 1917-ci ildə isə müsəlman əhalinin say baxımından üstün mövqedə qaldığını göstərir. Beləliklə, tədqiqat bölgənin demoqrafik inkişafının çoxamilli və inzibati-statistik kontekst nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməsinin zəruriliyini ortaya qoyur.

Anahtar Kelimeler

• Azərbaycan
• İrəvan quberniyası
• İrəvan qəzası
• Yelizavetpol quberniyası
• Zəngəzur qəzası
• demoqrafik dəyişikliklər
• əhali statistikası

Demographic Situation in the Erivan and Zangezur Districts (Second Half of the 19th Century–Early 20th Century)

Öz

This article examines the demographic situation in the Erivan District of the Erivan Governorate and the Zangezur District of the Yelizavetpol Governorate from the second half of the nineteenth century to the early twentieth century. The study analyzes changes in population size, ethnic composition, and settlement patterns based on cameral surveys, population censuses, the Kavkazskiy kalendar (Caucasian Calendar), and other Russian-language statistical sources covering the period from 1850 to 1917. A comparative analysis of the sources indicates that the demographic structures of both districts changed in connection with administrative and territorial transformations, population movements, migration, natural increase, and the political and military developments of the period. The study also considers discrepancies among statistical sources reporting data for the same territories and years and demonstrates that such differences may be related to administrative boundaries, registration principles, and the classification of population groups. The findings indicate that in 1897, Azerbaijani Turks constituted the largest population group in the Erivan District, followed by Armenians. The demographic profile of the city of Erivan, however, differed from the overall demographic structure of the district. In the Zangezur District, statistical data for 1897 and 1917 indicate that Azerbaijani Turks and Armenians constituted the principal population groups, while in 1917 the Muslim population remained numerically predominant. Overall, the study demonstrates the necessity of evaluating the demographic development of the region through a multifactorial approach that takes administrative and statistical contexts into consideration.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijan
• Erivan Governorate
• Erivan District
• Yelizavetpol Governorate
• Zangezur District
• demographic changes
• population statistics

Kaynakça

1. Əmrahov, Z. (2022). İrəvan quberniyasının tarixi: 1850–1917-ci illər. Nurlar.
2. Eyvazov, P. (1884). Nekotoryya svedeniya o sele Koylasar i ob aysorakh. In Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemen Kavkaza (Vol. 4, pp. 284–288). Tipografiya Kantselyarii Glavnonachalstvuyushchego grazhdanskoyu chastyu na Kavkaze. (in Russian).
3. Guseynzade, R. A. (2014). Kavkaz i armyane (2nd ed.). Apostroff. (in Russian).
4. Ismayilov, K. (2014). Zəngəzurda Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı (1918–1920). Turxan NPB.
5. Ishkhanyan, B. (1916). Narodnosti Kavkaza: Sostav naseleniya, professional’naya gruppirovka i obshchestvennoe rassloenie kavkazskikh narodnostey: Statistiko-ekonomicheskoe issledovanie. Knizhnyy magazin byvshego M. V. Popova. (in Russian).
6. Kavkazskiy kalendar na 1905 god. (1904). Kavkazskiy kalendar na 1905 god. Tipografiya A. V. Kutateladze. (in Russian).
7. Kavkazskiy kalendar na 1910 god. (1909). Kavkazskiy kalendar na 1910 god (Part 1). Tipografiya i perepletnaya Liberman. (in Russian).
8. Kavkazskiy kalendar na 1912 god. (1911). Kavkazskiy kalendar na 1912 god. Tipografiya Kantselyarii Glavnonachalstvuyushchego grazhdanskoyu chastyu na Kavkaze. (in Russian).

9. Kavkazskiy kalendar na 1915 god. (1914). Kavkazskiy kalendar na 1915 god (60th ed.). Tipografiya Kantselyarii Namestnika E. I. V. na Kavkaze. (in Russian).
10. Kavkazskiy kalendar na 1917 god. (1916). Kavkazskiy kalendar na 1917 god. Tipografiya Kantselyarii Namestnika E. I. V. na Kavkaze. (in Russian).
11. Mahmudov, Y., & Şükürov, K. (2009). Qarabağ: Real tarix, faktlar, sənədlər. Təhsil Nəşriyyatı.
12. Nəsibzadə, N. L. (1996). Azərbaycanın xarici siyasəti (1918–1920). Ay-ulduz.
13. Pervaya vseobshchaya perepis naseleniya Rossiyskoy imperii, 1897 g. (1905). LXXI. Erivanskaya guberniya. Tipografiya V. P. Meshcharskogo. (in Russian).
14. Qazıyev, Y. (2009). Erməni məsələsi: Yalanlar və gerçəklər. Nurlar.
15. Rəhimoğlu, H. (1997). Silinməz adlar, sağalmaz yaralar. Azərnəşr.
16. Sbornik svedeniy o Kavkaze. (1879). Spiski naselennykh mest Kavkazskogo kraya (Vol. 5, Part 1). Tipografiya Upravleniya Namestnika Kavkazskogo. (in Russian).
17. Shchopotyev, A. L. (1990). O spornykh kavkazskikh territoriyakh, na kotorye imeyut prava samoopredelivshiesya azerbaydzhanskie tyurki. Izvestiya Akademii Nauk AzSSR: Istoriya, filosofiya i pravo, (2), 42–62. (in Russian).
18. Shopen, I. I. (1852). Istoricheskiy pamyatnik sostoyaniya Armyanskoy oblasti v epokhu ee prisoedineniya k Rossiyskoy imperii. Tipografiya Imperatorskoy Akademii Nauk. (in Russian).
19. Svod statisticheskikh dannykh o naselenii Zakavkazskogo kraya, izvlechennykh iz posemeynykh spiskov 1886 g. (1893). Svod statisticheskikh dannykh o naselenii Zakavkazskogo kraya, izvlechennykh iz posemeynykh spiskov 1886 g. Tipografiya I. Martirosiantsa. (in Russian).
20. Vəliyev, M. H. (Baharlı). (1993). Azərbaycan: Fiziki-coğrafi, etnoqrafik və iqtisadi oçerk. Azərbaycan.
21. Voenno-statisticheskoe obozrenie Rossiyskoy imperii. (1853). Tom 16: Kavkazskiy kray: Erivanskaya guberniya. Tipografiya Departamenta Generalnogo Shtaba. (in Russian).
22. Zelinskiy, S. (1881). Gorod Erivan. In Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemen Kavkaza (Vol. 1, pp. 40–41). Tipografiya Glavnogo Upravleniya Namestnika Kavkaza. (in Russian).
23. Zelinskiy, S. P. (1886). Ekonomicheskiy byt gosudarstvennykh krestyan Zangazurskogo uezda Elizavetpolskoy gubernii. In Materialy dlya izucheniya ekonomicheskogo byta gosudarstvennykh krestyan Zakavkazskogo kraya (Vol. 4). Tipografiya. (in Russian).