Socio Psychological Aspects of Urban Planning and Collective Memory in the Context of Return

Öz

Designed as a theoretical conceptual analysis, this article examines how urban planning can contribute to the reconstruction of collective memory, place identity, and socio psychological adaptation in the context of return. The urban environment is conceptualized not merely as physical infrastructure, but as a socio cultural environment in which social identity, collective memory, and emotional security are formed and sustained. Approaches to collective memory, place and placelessness, the character of place, urban legibility, and affective belonging are synthesized within a single theoretical framework. The experience of forced displacement and loss of place is considered as a context for the reconstruction of identity, and return is conceptualized not simply as physical resettlement, but as a multidimensional process involving socio psychological adaptation. On this basis, the article proposes a conceptual model linking the loss of place to sustainable return. The conceptual analysis suggests that the legibility, accessibility, public spaces, and social infrastructure of the urban environment may support belonging and emotional security. The article concludes that urban planning and architecture should be regarded as socio cultural mechanisms that contribute to the continuity of collective memory and socio psychological adaptation.

Anahtar Kelimeler

• Urban planning
• collective memory
• return
• place identity
• urban legibility
• socio psychological adaptation

Geri Dönüş Bağlamında Şehir Planlaması ve Kolektif Belleğin Sosyo Psikolojik Boyutları

Öz

Bu makale, geri dönüş bağlamında şehir planlaması ile kolektif bellek arasındaki ilişkiyi sosyo psikolojik uyum perspektifinden ele alan kuramsal kavramsal bir analizdir. Çalışmanın temel sorusu, şehir planlamasının geri dönüş bağlamında kolektif belleğin, yer kimliğinin ve sosyo psikolojik uyumun yeniden kurulmasına nasıl katkı sağlayabileceğidir. Kentsel çevre yalnızca fiziksel altyapıdan ibaret bir yapı olarak değil, sosyal kimliğin, kolektif belleğin ve duygusal güvenlik duygusunun oluştuğu ve sürdürüldüğü sosyo kültürel bir ortam olarak değerlendirilmektedir. Kolektif bellek, yer ve yersizlik, mekânın karakteri, kentsel okunabilirlik ve duygusal aidiyet yaklaşımları tek bir kuramsal çerçevede sentezlenmektedir. Zorunlu göç ve mekân kaybı deneyimi, kimliğin yeniden yapılandırılması sürecinin bağlamı olarak ele alınmakta; geri dönüş ise yalnızca fiziksel yeniden yerleşim olarak değil, sosyo psikolojik uyumu içeren çok boyutlu bir süreç olarak kavramsallaştırılmaktadır. Bu temelde makale, mekân kaybını sürdürülebilir geri dönüşe bağlayan bir kavramsal model önermektedir. Kavramsal analiz, kentsel çevrenin okunabilirliğinin, erişilebilirliğinin, kamusal alanlarının ve sosyal altyapısının aidiyet ve duygusal güvenlik duygusunu destekleyebileceğine işaret etmektedir. Bu doğrultuda şehir planlaması ve mimarlık, kolektif belleğin sürekliliğine ve sosyo psikolojik uyuma katkıda bulunan sosyo kültürel mekanizmalar olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Şehir planlaması
• kolektif bellek
• geri dönüş
• yer kimliği
• kentsel okunabilirlik
• sosyo psikolojik uyum

Kaynakça

1. Bünyadzadə, K. (2026, 8 iyun). Qərbi Azərbaycanın düşüncə və mədəniyyət tariximizdə yeri. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. https://science.gov.az/az/news/open/36318
2. Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Trans.). University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226774497.001.0001
3. Lynch, K. (1960). The image of the city. MIT Press.
4. Məmmədova, G. (2026, 6 fevral). “Şəhərsalma və Memarlıq İli” ilk növbədə Böyük Qayıdışla bağlıdır. 525-ci qəzet, 10–11. https://525.az/news/320191-sehersalma-ve-memarliq-ili-ilk-novbede-boyuk-qayidisla-baglidir
5. Militz, E., & Schurr, C. (2016). Affective nationalism: Banalities of belonging in Azerbaijan. Political Geography, 54, 54–63. https://doi.org/10.1016/j.polgeo.2015.11.002
6. Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli. Relph, E. (1976). Place and placelessness. Pion.