From Turkic Cultural Unity to National Statehood: The Transformation of Political Thought in Azerbaijan in the Early Twentieth Century

Öz

The relationship between Turkic cultural unity and Azerbaijani national statehood is often interpreted as a linear movement from cultural awakening to political independence. This article challenges that teleological reading by examining how the meanings of language, nation, homeland, representation, autonomy, and sovereignty changed between 1905 and May 1918. The study combines contextual intellectual history, conceptual history, comparative analysis, and qualitative discourse analysis. The sources are selected writings by Ahmed Ağaoğlu, Ali-bey Huseynzade, and Mammad Emin Rasulzade, including texts from Həyat, Füyuzat, and Açıq Söz. The findings show that early Turkic unity primarily defined a transregional sphere of linguistic affinity, education, print communication, Islamic ethical solidarity, and engagement with European knowledge. After 1908, this vocabulary diversified amid constitutional revolutions and competing liberal, Islamic reformist, Turkist, and socialist projects. During the First World War, cultural solidarity became increasingly connected to territory and national interests. In 1917–1918, territorial autonomy was initially pursued within a federal democratic Russia; independence became an immediate objective only after the collapse of Russian and Transcaucasian federal frameworks. The article demonstrates that Azerbaijani statehood emerged through contingent political reinterpretation rather than as the inevitable outcome of cultural Turkism.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijan
• national statehood
• political thought
• press
• Turkic unity

Türk Kültür Birliğinden Millî Devletçiliğe: XX. Yüzyıl Başlarında Azerbaycan'da Siyasal Düşüncenin Dönüşümü

Öz

Türk kültür birliği ile Azerbaycan millî devletçiliği arasındaki ilişki çoğu zaman kültürel uyanıştan siyasal bağımsızlığa uzanan doğrusal bir gelişme olarak yorumlanmaktadır. Bu çalışma, dil, millet, vatan, temsil, özerklik ve egemenlik kavramlarının 1905 ile Mayıs 1918 arasında geçirdiği değişimi inceleyerek söz konusu teleolojik yaklaşımı sorgulamaktadır. Araştırmada bağlamsal düşünce tarihi, kavramlar tarihi, karşılaştırmalı analiz ve nitel söylem analizi birlikte kullanılmıştır. Çalışmanın kaynakları, Ahmet Ağaoğlu, Ali Bey Hüseyinzade ve Mehmet Emin Resulzade'nin Həyat, Füyuzat ve Açıq Söz'de yayımlanan metinlerini de içeren seçilmiş eserlerinden oluşmaktadır. Bulgular, ilk dönemde Türk birliğinin öncelikle dil yakınlığı, eğitim, basın, İslami ahlak ve Avrupa bilgisinin benimsenmesi etrafında şekillenen bölgeler üstü bir kültürel alanı ifade ettiğini göstermektedir. 1908 sonrasında bu kavram dağarcığı, meşrutiyet hareketleri ile liberal, İslami reformcu, Türkçü ve sosyalist projelerin rekabeti içinde farklılaşmıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında kültürel dayanışma, giderek belirli bir bölge ve millî çıkarlar düşüncesiyle birleşmiştir. 1917–1918'de önce federal demokratik Rusya içinde bölgesel özerklik savunulmuş, bağımsızlık ise Rusya’daki ve Transkafkasya’daki federal yapıların çökmesinden sonra doğrudan hedefe dönüşmüştür. Çalışma, Azerbaycan devletçiliğinin kültürel Türkçülüğün kaçınılmaz sonucu değil, siyasal koşullar içinde gerçekleşen bir yeniden yorumlama olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan
• basın
• millî devletçilik
• siyasal düşünce
• Türk birliği

Kaynakça

1. Ağaoğlu, Ə. (2007). Seçilmiş əsərləri [Selected works]. Şərq-Qərb.
2. Altstadt, A. L. (1992). The Azerbaijani Turks: Power and identity under Russian rule. Hoover Institution Press.
3. Hasanli, J. (2019). Leadership and nationalism in Azerbaijan: Ali Mardan bey Topchibashov, founder and creator. Routledge.
4. Hüseynzadə, Ə. (2007). Seçilmiş əsərləri [Selected works]. Şərq-Qərb.
5. Landau, J. M. (1995). Pan-Turkism: From irredentism to cooperation (2nd rev. and updated ed.). Indiana University Press.
6. Rəsulzadə, M. Ə. (2012). Əsərləri: III cild, 1915–1916 [Works: Vol. 3, 1915–1916]. Elm. https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/ez6NC5dl
7. Rəsulzadə, M. Ə. (2013). Əsərləri: IV cild, 1917–aprel 1918 [Works: Vol. 4, 1917–April 1918]. Qanun. https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/ArgsM8uN
8. Rəsulzadə, M. Ə. (2014). Əsərləri: I cild, 1903–1909 [Works: Vol. 1, 1903–1909]. Təhsil. https://www.preslib.az/en/elibrary/ebook/J7YdD0VT

9. Shissler, A. H. (2002). Between two empires: Ahmet Agaoglu and the new Turkey. I.B. Tauris.
10. Swietochowski, T. (1985). Russian Azerbaijan, 1905–1920: The shaping of a national identity in a Muslim community. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511523762
11. Swietochowski, T. (1991). The politics of a literary language and the rise of national identity in Russian Azerbaijan before 1920. Ethnic and Racial Studies, 14(1), 55–63. https://doi.org/10.1080/01419870.1991.9993698